Anorexia nervosa, czyli jadłowstręt psychiczny. Ujawnia się zazwyczaj w trakcie dojrzewania. Powszechnie uważa się, że to efekt destrukcyjnego wpływu mediów, który promuje bardzo szczupłą sylwetkę jako klucz do życiowego sukcesu. Wiele nastolatek, podatnych na wpływ innych odczuwa presję społeczną, powodując głodzenie się.

Winne geny przodków

- Dużo mówi się o mechanizmie współczesnej cywilizacji, postrzeganiu osoby, akceptacji społecznej, a nawet błędów wychowawczych – to wszystko zapewne ma jakieś znaczenie, ale jednak są rodziny w których nie zauważamy mankamentów wychowawczych, które mogłyby spowodować aż takie problemy. Mamy dwie pary bliźniaczek, dziś już dorosłych kobiet, w których obie są anorektyczkami, co świadczy o dużym znaczeniu w tej chorobie także kwestii genetycznych” – uważa prof. Piotr Gałecki konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii, szef Kliniki Psychiatrii Dorosłych Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Zdaniem specjalistów anoreksja jest schorzeniem dziedzicznym, przekazywanym po linii kobiecej. Jednak lansowana kiedyś teza, że za anoreksję odpowiedzialna jest matka zdaniem ekspertów spłaszcza problem i stygmatyzuje chorego. „Gdyby to było tylko zaburzenie reaktywne byłoby bardzo łatwo korygowalne, a tak nie jest” – zauważa psychiatra.

Środowisko odchodzi już od stricte kulturowych przyczyn choroby. Obecnie szacuje się, że nawet połowa chorych anoreksję odziedziczyła ją po swoich przodkach.

„Eksperci wiążą to z płciową różnicą w funkcjonowaniu układu serotoninergicznego, a dalej – poziomem serotoniny. Do dyskusji należy włączyć również epigenetykę, czyli wpływ środowiska i naszych zachowań na zmiany w obrębie genomu i jego dalsze przekazywanie potomstwu” – tłumaczy psychodietetyk Mikołaj Choroszyński.

Zaburzone więzi zaburzają osobowość

Istotne znaczenie dla pojawienia się anoreksji mają bardzo wczesne, podprogowe etapy życia, kiedy dziecko nie ma jeszcze świadomości.

- Istotne znaczenie ma więź z rodzicami i zaburzenia więzi pierwotnej takie jak ssanie, przytulanie, poczucie bezpieczeństwa – potrzeby wrodzone, instynktowne. Jednak zaburzenie takiej więzi wcale nie musi być związane np. z tym, że rodzice są niewydolni, jak zwykło się myśleć. Często są to zaburzenia endokrynologiczne, jakiś stresor, leki, toksyny, o których nie wiemy, a które powodują, że ośrodkowy układ nerwowy zaczyna rozwijać się trochę inaczej – tłumaczy psychiatra.

I one z czasem mają wpływ na osobowość i zachowanie osoby chorej. „Trzeba zrozumieć, że anoreksja to nie jest tylko zaburzenie związane nieadekwatną masa ciała i konsekwencjami tego somatycznymi, ale to są głębokie zmiany osobowości, które są utrwalone i sztywne w zachowaniu. Nie znam osoby z anoreksją, która nie miałaby jednocześnie zaburzeń osobowości” – mówi prof. Gałecki.

Niektórzy uważają, że anoreksję należałoby uznać za pewien podtyp schizofrenii.

- Ta teza wzięła się stąd, że anoreksja to przecież nic innego jak nieprawidłowe treści myślenia, które każą postrzegać ciało tak a nie inaczej, które nie poddają się korekcji mimo pewnych dowodów fałszywości. Osoba cierpiąca na anoreksję uważa, że jej ciało jest za grube, nieodpowiednie, że za dużo waży, mimo że obiektywne wykładniki tego nie potwierdzają. To mylne postrzeganie siebie nie poddaje się korekcji choć osoba chora ma iloraz inteligencji w normie. Anoreksja to głębokie zaburzenie, które ma swój początek w bardzo wczesnych etapach rozwoju ośrodkowego układu nerwowego – tłumaczy specjalista.

Jedzenie wpływa na sposób bycia

Ze względu na psychologiczne uwarunkowania anoreksji w trakcie terapii z osobą chorą wraca się do dzieciństwa, tam poszukując sytuacji, które mogą mieć wpływ na późniejszy jadłowstręt. Często są to brak akceptacji, alienacja rodzicielska i próba zwrócenia na siebie uwagi przez dziecko. Powszechnie wiadomo, że zdarzenia z dzieciństwa kształtują naszą osobowość.

„Możemy wyodrębnić charakter neurotyczny, pełen niepokoju, dla którego wszystko jest albo-albo. Zawsze się do kogoś porównują, często do innych anorektyczek. Dodatkowo osoby chore cechuje perfekcjonizm. Zauważalny jest tzw. punktowy styl jedzenia, czyli bardzo poukładany, restrykcyjnie realizowany plan. Punktowy styl jedzenia jest charakterystyczny dla sportowców – jeśli powiesz im, że na dany posiłek ma przypadać 30 g pieczywa i banan o wadze 200 g, to oni dokładnie tyle zjedzą. Dla chorych na anoreksję to jest pół jabłka rano i pół jabłka wieczorem. Trzymają się swojego planu, nawet jeżeli całe ciało krzyczy, żeby przestać” – opisuje psychodietetyk Mikołaj Choroszyński.

Przeciwieństwem jest przedziałowy styl jedzenia, charakterystyczny dla osób cierpiących na bulimię. W tym przypadku mamy do czynienia z dużą przypadkowością i spontanicznością, a o tym co i kiedy trafi na talerz, decyduje impuls i zmienny apetyt.

Zdaniem specjalistów przekłada się to sposób bycia, np. podczas gdy „przedziałowiec” prawdopodobnie spóźni się na spotkanie lub będzie próbował zmienić jego termin, osoba punktowa zjawi się punktualnie lub przed czasem.

„Prostym elementem terapii może być celowa zmiana godziny wizyty. To sposób, aby pokazać osobie chorej, że zmiana planów nie musi być czymś złym i powiedzieć jej: „Zobacz, nic się nie stało” – radzi Mikołaj Choroszyński.

Trudna terapia

Pewny stałym elementem anoreksji jest w sposób specyficznie ukształtowana osobowość.

- A osobowość po wczesnym okresie adolescencji jest niezmienna. Więc rys postrzegania siebie: jestem nieadekwatna, za duża, gdybym inaczej wyglądała byłabym bardziej akceptowana – pozostaje na zawsze. U osoby uzależnionej, nawet kiedy już nie pije alkoholu czy nie uprawia hazardu, ośrodek nagrody jest inaczej uwrażliwiony niż u osób, które takich kłopotów nigdy nie miały. W tym sensie uważa się, że anoreksja jest nieuleczalna – tłumaczy specjalista.

Mimo to nie wolno takiej osoby zostawić samej sobie, pozwolić by nie podejmowała leczenia. Ucząc pacjenta mechanizmów codziennego radzenia sobie z chorobą możemy ją bowiem wyciszać.

- Potrzebne jest jednak kompleksowe oddziaływanie, współpraca rodziny i konsekwencja. Warto także wziąć pod uwagę, że terapia osoby z anoreksją może potrwać – oczekiwanie, że takiej osobie pomożemy w rok jest złudne – ostrzega psychiatra.

Trzeba też wiedzieć, że pacjenci anorektyczni są w większości przypadków niewspółpracujący.

- W momencie zderzenia się z oczekiwaniami terapeutów, czy psychiatrów często zmieniają terapeutę, wędrują od jednego do drugiego w poszukiwaniu akceptacji. Akceptacji, która jest nieco narcystyczna, bo chodzi tylko o to, żeby móc dalej się odchudzać lub zachować niską masę ciała – tłumaczy prof. Gałecki.

Kłopot także w tym, że bardzo wielu chorych nigdy nie rozpoczyna terapii, narażając swoje życie nie tylko w wyniku zagłodzenia, ale również samobójstwa, które dotyczyć nawet 1 na 5 przypadków choroby. Anoreksja często bowiem łączy się z depresją. To skutek towarzyszącego anoreksji tabu, które powstrzymuje osoby chore przed szukaniem profesjonalnej pomocy.

„Na szczęście powstaje coraz więcej oddolnych grup wsparcia, grup pomocowych, często działających bezpłatnie i z zachowaniem pełnej anonimowości. Nie zastąpią one psychoterapii i ścisłej współpracy z dietetykiem, jednak dla chorej stanowią duży krok naprzód” – uważa Choroszyński.

Ciekawostka: Anoreksja nie jest nowym zjawiskiem – można ją odnaleźć również u historycznych postaci, np. u duchownych, dla których głodzenie się miało charakter przyjęcia pokuty, jak np. w przypadku św. Katarzyny ze Sieny. Zdarza się też u osób starszych w związku z depresją i utratą chęci do życia.

Jak rozpoznać anoreksję

Podstawowe objawy anoreksji to:

- spadek masy ciała,

- niższe tętno oraz temperatura,

- pogarszający się stan włosów, cery i paznokci,

- spadek odporności,

- obniżony poziom cukru (inaczej hipoglikemia) i lipidów (w tym cholesterolu).

Objawy fizjologiczne, pogorszone wyniki badań laboratoryjnych to nie jedyne objawy anoreksji.

Anoreksji mogą towarzyszyć psychiczne, takie jak:

- obniżenie nastroju,

- poczucie braku sensu życia,

- myśli samobójcze,

- napięcie,

- lęk,

- drażliwość,

- zaburzenia snu.

Uwaga! Waga i BMI poniżej 18 punktów nie musi stanowić wyznacznika, ponieważ anoreksja dotyczy także osób otyłych, szczególnie po operacjach bariatrycznych, np. zmniejszeniu rozmiarów żołądka. Dodatkowo osoby chore na anoreksję mogą okresowo przechodzić epizody bulimiczne.

Monika Wysocka, zdrowie.pap.pl

Brzmi sensownie, a jeszcze bardziej przekonujący jest fakt, że myszy czy szczury w laboratorium można „wpędzić” w taki cykl aż do ich śmierci z wycieńczenia. Uważa się, że umysł nie jest już w stanie rozróżnić, czym jest normalna dawka pożywienia, konieczna dla dalszego życia i rozwoju. Dlatego osoby z bulimią czy anoreksją są przeświadczone, że zjadły zbyt wiele lub wyglądają zbyt grubo, gdy obiektywnie ich stan może być niebezpieczny dla dalszego życia.

Tylko… co to właściwie znaczy obiektywnie? Pamiętajmy, że mówimy o osobach, które nie mają odpowiedniego odniesienia. Dotąd najbardziej dotkliwe z zaburzeń żywienia uznawano za zaburzenia psychiczne i nie bez racji – mózg jest przecież kluczowym elementem tej układanki. Gorzej, że stosowane najczęściej terapie nie dostarczają satysfakcjonujących efektów.

– Przyjęta na całym świecie terapia poznawczo-behawioralna (CBT) skupia się na procesach poznawczych, by okiełznać zaburzenie żywienia. Niestety, wyzwolenie od zaburzeń w rok po terapii wynosi zaledwie 25%, a efekty długoterminowe nie są znane. Leki psychoaktywne okazują się jeszcze mniej skuteczne – alarmuje prof. Per Sodersten, główny autor badania opublikowanego niedawno na łamach prestiżowego „Frontiers in Neuroscience”.

Jego zdaniem konieczne jest odwrócenie perspektywy: skupienie nie na procesie umysłowym, lecz na procesie jedzenia i nawykach żywieniowych. Nie jest to zresztą pomysł całkiem nowy. Prawie 40 lat temu rozpoznano w anoreksji mechanizm ewolucyjny, który wymusza na mózgu zmiany nawyków. Trzeba te nawyki przestawić na zdrowe, tak po prostu.

Oczywiście brzmi to przesadnie łatwo, ale czasami coś z pozoru łatwego przychodzi zupełnie niespodziewanie. – Wpadliśmy na ten pomysł w chwili, kiedy jedna z pacjentek zwróciła nam uwagę, że ona nie umie jeść i nie wie, jak się najeść – mówi dr Cecilia Bergh z Karolinska Intitutet. A przecież właśnie przypomnienie pacjentowi, kiedy powinien być najedzony, może być skuteczne.

Dlatego powstała aplikacja, która umożliwia podłączenie smartfona do wagi kuchennej. Na niej osoba z zaburzeniem żywieniowym kładzie talerz z posiłkiem. Określona jest masa, a wraz z procesem jedzenia użytkownik jest pytany przez telefon, na ile czuje się najedzony. Telefon następnie tworzy wykres, który uwzględnia czas jedzenia, ilość spożytego pokarmu oraz poczucie sytości. W ten sposób uczy użytkownika, jak jest i jak powinno być – kiedy powinien czuć się syty.

Czy taki sposób może działać? – Zaproponowaliśmy uczenie anorektyczek/ów zdrowego jedzenia jeszcze w 1996. Wtedy uznano to za nietrafione lub nawet niebezpieczne. Dziś w obrębie Sztokholmu nikt nie może już zajmować się pacjentami z takimi zaburzeniami bez programu powrotu do zdrowych nawyków żywieniowych – chwali się prof. Sodersten.

Jego program pomógł już ok. 1500 osobom wyjść z poważnych zaburzeń żywieniowych i powrócić do zdrowego odżywiania. – Mamy średni wynik 75% remisji rok po terapii, tylko 10% osób wraca do szkodliwego trybu życia w ciągu 5 lat po terapii i żaden pacjent dotąd nie zmarł – cieszy się szwedzki naukowiec.

Źródło: Frontiers in Neuroscience

Osoby dotknięte tym zaburzeniem mają ogromny lęk przed przybraniem na wadze i silnie zaburzony obraz samego siebie. W rezultacie niektórzy chorzy ograniczają swoją dietę do ok. 400 kalorii dziennie lub mniej, a więc ponad czterokrotnie poniżej zapotrzebowania na energię.

W szybkim tempie może dojść do utraty nawet jednej czwartej masy, co odbija się na układzie sercowo-naczyniowym, strukturze i funkcjonowaniu mózgu, nieodwracalnych zniszczeniach układu kostnego, a w niektórych przypadkach nawet skutkuje nagłą śmiercią.

Leczyć umysł, nie ciało

Niedawno przeprowadzone ogromne meta-badanie 35 analiz naukowych na przestrzeni lat 1980-2017 dało smutny obraz: brakuje skutecznych terapii dla jadłowstrętu psychicznego. Według autorów błędem może być skupienie się na odbudowie masy ciała i jego dożywieniu, podczas gdy przyczyna w głowie pozostaje. Dlatego nawet jeśli pod koniec terapii wyniki są niezłe, a masa w normie, to po zakończeniu leczenia często dochodzi do ponownego spadku wagi.

Kolejny, równie pesymistyczny wniosek, wskazuje na brak istotnej poprawy w leczeniu anoreksji między latami 80. XX wieku a dzisiejszymi rozwiązaniami. Co prawda badanie dotyczy głównie Amerykanów, ale ten kraj przoduje w różnorodności podejść do anoreksji właśnie.

Współautor raportu, prof. Stuart Murray University of California, widzi jednak nadzieję na poprawę. – Przestaliśmy uważać, że podniesienie wagi jest celem samym w sobie i przeniesie się na poprawę stanu psychicznego. O ile powrót do bezpiecznej masy zmniejsza ryzyko innych problemów medycznych, o tyle podtrzymanie strachu przed przybraniem na wadze najpewniej doprowadzi do kolejnych epizodów szybkiej utraty wagi w przyszłości. Kolejne badania muszą skupiać się na symptomach poznawczych anoreksji i zmiana nastawienia chorych musi być kluczowa – podsumowuje swoje badania Murray.

Źródło: The Conversation

W rozmowie z PAP psychiatra prof. Katarzyna Kucharska z Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie mówi, że w Wielkiej Brytanii prowadzono badania wśród osób z anoreksją. Poszukiwano jednego słowa, które najlepiej oddawałoby tę chorobę. – Uznano, że najlepiej pasującym słowem jest „izolacja”. Bo ta choroba bardzo, ale to bardzo osamotnia – mówi w rozmowie z PAP prof. Kucharska.

– W anoreksji traci się wolność myślenia, wolność wyboru, a spadek wagi przynosi większą satysfakcję niż cokolwiek innego w życiu – tłumaczy. Prof. Kucharska wyjaśnia, że kiedy zauważy się, że takim nadrzędnym celem w życiu staje się utrata masy ciała, konieczne jest zgłoszenie się do lekarza.

– Anoreksja nie jest sierotą. Zwykle łączy się z innymi chorobami. 60-80 proc. osób z anoreksją choruje na depresję – opowiada badaczka.

Wyjaśnia, że kiedy osoby z anoreksją tracą na wadze – zwłaszcza w pierwszej fazie, kiedy ubytek wagi jest zauważalny – następuje ekscytacja, że doprowadziły kontrolę nad sobą do perfekcji. Jednak sam głód powoduje zmiany zachowania.

Prof. Kucharska wyjaśnia, co się dzieje się w niedożywionym mózgu. – Już po trzech dniach głodówki obserwuje się zmniejszenie neurogenezy – mówi. A to oznacza, że komórki nerwowe m.in. w mózgu przestają się namnażać. Kiedy BMI spada poniżej dolnej granicy normy (18,5) i osiąga np. 15, objętość mózgu się zmniejsza i zmienia się jego struktura.

Jak zauważa psychiatra, w mózgu obszary związane z regulacją emocji są położone całkiem blisko rejonów związanych z odczuwaniem smaku, trawienia, apetytem.

Zauważalną zmianą w funkcjonowaniu głodnego mózgu jest ograniczenie komunikacji z innymi ludźmi. – Gdy mózg głoduje, brak mu energii na poznanie społeczne – opowiada psychiatra i dodaje: „głodny mózg nie dzieli się z innymi”. Osoby z anoreksją – mówi psychiatra – często porównują to, co się z nimi dzieje, z hibernacją.

– Zaburzenia odżywiania mogą być formą regulowania emocji. Te osoby nie chcą mieć nic wspólnego z emocjami, nie chcą czuć, nie chcą cierpieć – komentuje rozmówczyni PAP.

Osoba z anoreksją – jak zauważa prof. Kucharska – często boryka się w życiu z wieloma problemami, których nie jest w stanie kontrolować. To, co chory – jak sądzi – jest w stanie kontrolować, to przyjmowanie pokarmu i zużycie kalorii. – Takie ograniczenie jest formą self-harmingu, krzywdzenia samego siebie – powiedziała rozmówczyni PAP.

Na razie nie do końca wiadomo, skąd się bierze anoreksja. Prof. Kucharska wymienia jednak, że istnieją środowiskowe czynniki ryzyka związane z rozwojem choroby – choćby dynamika rodzinna. Na przykład na anoreksję częściej chorują osoby, które przeżywają trudności w związku z separacją od rodziny. Ale również i przeciwnie – np. takie, które mają symbiotyczny związek z matką. Wśród osób z anoreksją częściej zdarzają się też osoby z traumami, które miały od czynienia z nadużyciami seksualnymi.

Nie bez znaczenia jest też kultura – moda na „size zero”, lansowanie w mediach chudych modelek i aktorek oraz perfekcjonizmu w dążeniu do pięknego ciała. – Musimy jednak wziąć pod uwagę, że w gimnazjach czy liceach odsetek osób, które się odchudzają, jest bardzo wysoki, a na anoreksję choruje tylko mała część z nich. W powstawaniu anoreksji rolę odgrywają więc na pewno również czynniki, które nie są środowiskowe, a więc genetyczne oprogramowanie – powiedziała psychiatra. Dodała jednak: – Wiadomo już, że anoreksja nie jest chorobą jednego genu.

Wyjaśniła, że są hipotezy, że choroba ma podłoże neurorozwojowe. – A to by oznaczało, że pod wpływem kodowania genetycznego dochodzi do zaburzeń w strukturze mózgu i centralnego układu nerwowego – opowiada. – Jedna z koncepcji zakłada, że anoreksja może być jedną z form żeńskiego Zespołu Aspergera. Nie ma jednak w tej sprawie zgody – zaznacza.

Autor: Ludwika Tomala, PAP – Nauka w Polsce. Fot: Freepik.com

Za anoreksję wini się m.in. świat mody promujący chorobliwie szczupłe kobiece ciała. Mimo presji, jaką na młode dziewczyny wywierają przeraźliwie chude „ideały piękna”, badania wykazały, że przyczyn anoreksji można doszukiwać się również w silnych uwarunkowaniach genetycznych.

Badania wśród rodzin wykazały, że zjawisko anoreksji cyklicznie pojawia się w rodzinach. Dotychczasowe odkrycia potwierdzają tezę, że główną przyczyną anoreksji są uwarunkowania genetyczne. Jeżeli faktycznie tak jest – najlepszym sposobem na rozwiązanie problemu byłaby terapia genowa.

źródło: PAP Nauka w Polsce