Na całym świecie wiele zespołów próbuje opracować badanie krwi pozwalające wykrywać nowotwory, często określane jako „płynna biopsja”.

Związany z firmą US Oncology zespół Michaela Seidena za najbardziej obiecujące podejście uznał badanie wzorców metylacji w około 1 milionie miejsc w DNA. Grupy metylowe to chemiczne znaczniki unieczynniające geny. DNA komórek nowotworowych ma nieprawidłowe wzorce metylacji. Ich analiza może nie tylko wykryć obecność nowotworu, ale także ujawnić, o jaki nowotwór chodzi.

Naukowcy przeszkolili system uczenia maszynowego na próbkach krwi pobranych od 2800 osób, a w następnej fazie – 1500 osób z nieleczonym nowotworem oraz 1500 bez rozpoznanego nowotworu. Następnie wykorzystali system do analizy kolejnych 650 próbek krwi od osób chorych na nowotwory oraz 610 bez nowotworów.

Jak się okazało, metoda pozwala wykryć ponad 50 rodzajów nowotworów, często przed pojawieniem się objawów. Najdokładniejsze wyniki uzyskano w przypadku 12 szczególnie niebezpiecznych postaci choroby, w tym raka trzustki, zwykle rozpoznawanego dopiero w bardzo późnym stadium.

Swoistość metody wyniosła 99,3 proc., co oznacza, że 0,7 proc. badanych zostało błędnie zidentyfikowanych jako cierpiący na nowotwory. „Swoistość jest niezwykle ważna, ponieważ nie chcesz fałszywego alarmu u osób, które mają się dobrze” – wyjaśnia Seiden.

Odsetek wykrytych nowotworów zmieniał się w zależności od stopnia ich zaawansowania. W przypadku 12 najbardziej niebezpiecznych nowotworów wskaźnik wynosił 39 proc. w stadium I, 69 proc. w stadium II, 83 proc. III i 92 proc. w IV. Dla wszystkich nowotworów wskaźniki wyniosły odpowiednio 18, 43, 81 i 93 proc.

PAP Nauka w Polsce, Autor: Paweł Wernicki, pmw/ agt/

Znajoma wyczuła guzek w piersi. Dopiero po roku poszła do lekarza. Miała już przerzuty do węzłów chłonnych. „Wyhodowała” sobie ten nowotwór?

Nie nazwałabym tego w ten sposób. To bardzo krzywdzące określenie dla osób, które zwlekają z diagnozą. Oczywiście, wykrycie guza we wczesnym stadium daje szanse nie tylko na zachowanie życia, ale także samej piersi. Ważna jest też wielkość guza – im mniejszy w momencie rozpoczynania leczenia, tym większa szansa na wyleczenie. Jeśli czekamy z diagnozą, działamy przeciwko sobie.

Wyniki badań brytyjskich naukowców z Exeter University wskazują, że jedna na trzy kobiety nie bada piersi ze strachu. Czego się boimy?

Wszyscy odczuwamy lęk przed chorobami nowotworowymi i trudno oczekiwać, żeby to się szybko zmieniło. Choroba nowotworowa przywołuje skojarzenia z cierpieniem, śmiercią, jak też stratą dotychczasowego życia, aktywności, atrakcyjności itp. Z tego też względu za wszelką cenę chcemy uniknąć tej choroby. I tak jedni idą do lekarza, dbają o profilaktykę, zdrowy tryb życia, a inni udają, że ich ten problem nie dotyczy. Zdaję sobie sprawę, że brzmi to nielogiczne, bo z jednej strony chcemy być zdrowi, a z drugiej boimy się szybciej wykryć chorobę i sobie pomóc.

Jakich wymówek używamy, by nie robić badań profilaktycznych, takich jak cytologia czy mammografia?

Bardzo podobnych do tych, które stosujemy kiedy nie chcemy się konfrontować z innymi trudnymi tematami w naszym życiu. Człowiek jest wyposażony w mechanizmy obronne, dzięki którym w sposób nieuświadomiony może uniknąć lub redukować potencjalnie zagrażające uczucia, takie jak strach czy lęk.

Z jednej strony mechanizmy obronne są niezbędne dla utrzymania równowagi psychicznej, a z drugiej – gdy są stosowane w sposób nadmierny i nieadekwatny – mogą być źródłem poważnych problemów, w tym również zdrowotnych. Proszę zwrócić uwagę, jak często racjonalizujemy swoje naganne zachowania, jak potrafimy zaprzeczać faktom, wypierać ze świadomości trudne myśli lub myśleć życzeniowo, że „jakoś to będzie”. Podobnie jest z badaniami. Jesteśmy w stanie wytłumaczyć swoje zachowania unikania wizyty u lekarza i niestety nasz mózg w to wierzy.

Wszyscy – bardziej lub mniej – używamy tych samych mechanizmów obronnych. Im bardziej jesteśmy wykształceni, tym bardziej racjonalizujemy. Zamiast powiedzieć, że się boimy, powiemy, że „nie mamy czasu, bo prowadzimy dwa ważne projekty, które musimy skończyć”. Jesteśmy w stanie wymyślić różne scenariusze i wszystko usprawiedliwić. Czasami słyszymy, jak ktoś mówi „na coś trzeba przecież umrzeć” lub „mój dziadek palił, nie badał się i żył 91 lat”. Te słowa nabierają innego wymiaru, gdy zachorujemy. Wtedy nie chcemy umierać.

Dużo jest kampanii społecznych, które mówią o tym, że warto się badać, zanim mamy poważne dolegliwości. Dlaczego racjonalne argumenty do nas nie trafiają?

Lęk odbiera rozum. Dzisiaj świat mówi, że masz być piękny i zdrowy, pracować dużo i żyć pełnią życia. W tym przekazie nie ma miejsca na chorobę.

Cytologia, czyli podstawowe badania w kierunku szyjki macicy, trwa niecałe 10 minut, a może nam uratować życie.

Dzięki cytologii udaje się zapobiec 60–80 proc. przypadków inwazyjnego raka szyjki macicy, ponieważ to badanie wykrywa go jeszcze w stadium przedinwazyjnym, kiedy jest w pełni wyleczalny.

Rak szyjki macicy daje o sobie znać dopiero w stadium zaawansowanym. Wcześniej przebiega bezobjawowo. W ramach programu profilaktyki i wczesnego wykrywania raka szyjki macicy bezpłatną cytologię raz na trzy lata mogą zrobić kobiety pomiędzy 25. a 59. rokiem życia. Na to badanie wcale nie czeka się w długiej kolejce.

Ale trzeba się zapisać.

A przecież nie mamy czasu. To najczęstsza wymówka.

Miałam w poradni pacjentki, które mówiły, że jak pięć lat temu wyniki badań miały dobre i nic nie boli, to ciągle jest ok. Takie myślenie może się okazać zgubne. Nie ma co się oszukiwać, każde badanie, które ma na celu wykluczenie poważnej choroby, powoduje stres. Każdy z nas ma swoje sposoby na redukcję stresu.

Jakie?

Nie ma jednego sposobu radzenia sobie ze stresem, który można przypisać danej osobie. Korzystamy z wielu. Jedni ludzie poszukują informacji, inni podejmują działania, żeby rozwiązać problem, jeszcze inni pomniejszają problemy i powstrzymują się od działania. To, w jaki sposób radzimy sobie ze stresem, w dużej mierze zależy od wzorców, jakie otrzymaliśmy w domu, szkole, środowisku, jak również od cech osobowości i posiadanej wiedzy.

To w dzieciństwie uczymy się tego, czy dbamy o swoje zdrowie. Dzieci mają pozytywny wzór, jeśli matka mówi, że była na cytologii i jest zdrowa, albo ojciec wspomina, że ma nadciśnienie i dlatego bierze leki. Czego uczą się dzieci, jeśli wysyłamy je z katarem i stanem podgorączkowym do przedszkola, bo nie ma kto z nimi zostać w domu? Że o zdrowie nie trzeba dbać. Taki człowiek, gdy będzie dorosły, też nie będzie miał nawyku dbania o siebie.

Mężczyźni wstydzą się chodzić do urologa?

Myślę, że przeważająca większość tak.

Pani zachęca męża do badań?

Daję mu listę badań i każę mu je zrobić.

Jak reaguje?

Czasami się ociąga. Mówi, że nie ma czasu.

I co Pani na to?

Mówię, że mnie to mało obchodzi. Że gdyby był singlem, mógłby tak mówić, ale odpowiada za mnie. Mamy dzieci i wnuki, dlatego musi regularnie się badać.

Przyjaciółka może namówić przyjaciółkę na cytologię?

To może być trudne. Ważne są słowa. Dlatego mądra przyjaciółka może powiedzieć: „Nie chcę Ci niczego narzucać, ale jestem twoją koleżanką, sama byłam na cytologii i martwię się, że długo już nie robiłaś badań”. Znam koleżanki, które razem chodzą na badania.

W Finlandii i Islandii programy badań przesiewowych sprawiły, że w ciągu 20 lat uzyskano spadek zachorowalności na raka szyjki macicy o 70 proc., a umieralności o 60 proc.

Tam latami promowano dobre nawyki. Powtórzę jeszcze raz: wzorce podejścia do swojego stanu zdrowia wynosimy z domu, z kultury, w jakiej wyrastamy.

Teraz chcemy dorosłych Polaków namówić do regularnych badań i okazuje się, że nie jest to łatwe. Odnoszę wrażenie, że młodsi ludzie są bardziej świadomi konieczności wykonywania badań profilaktycznych. Może działają akcje edukacyjne prowadzone w szkołach, a może powoli zdrowy tryb życia staje się czymś naturalnym. Żeby w przyszłości większy odsetek ludzi profilaktycznie dbał o swoje zdrowie, trzeba zacząć od najmłodszych.

Z jednej strony to my dorośli musimy dać przykład dzieciom, ale z drugiej – to może nie wystarczyć, jeśli nie będziemy głośno sprzeciwiać się „chorym” reklamom, z których w świat idzie przekaz : „Nie trać czasu. Na wszystko jest tabletka”. Możesz jeść co chcesz, tylko weź pastylkę na wątrobę. Jak masz chrypkę, weź inną tabletkę. Jak nie chcesz mieć chorej prostaty, kup sobie jeszcze inną pigułkę. A później do poradni przychodzą pacjenci, którzy przez rok chodzili z taką pseudochrypką i okazuje się, że zbagatelizowali zaawansowaną postać raka krtani.

Rozmawiała Agnieszka Pochrzęst-Motyczyńska, PAP, Zdrowie.pap.pl

Powodów, dla których kobiety rezygnują z badań jest więcej. Część z nich nie zapisuje się na wizyty, bo boi się informacji o tym, że jednak coś jest nie tak jak trzeba. Wczesne wykrycie tej choroby daje jednak spore możliwości na podjęcie leczenia. Często takie leczenie wiąże się też z usunięciem narządów rodnych. Pamiętajmy jednak, że im wcześniej zostanie wykryty problem tym większa szansa, że zostaną one zachowane. Nawet jeżeli potrzeba będzie interwencja chirurgiczna.

Szyjka macicy

Rak szyjki macicy bije rekordy popularności wśród nowotworów. Jest tym najczęściej występującym u kobiet. Statystyki pokazują, że tylko w 2010 roku zapadło na niego ponad 3000 Polek, a zmarło ponad 1700. Teoretycznie liczba chorych maleje, ale nadal przekracza europejskie normy. Ryzyko wystąpienia raka szyjki macicy wzrasta po ukończeniu 30. roku życia. Najczęściej jako jego przyczynę wskazuje się zakażenie wirusem HPV, ale niebezpieczne są także na przykład stany zapalne pochwy.

Pierwszym sygnałem, jaki wysyła organizm, są dłuższe i bardziej obfite miesiączki, krwawienia pomiędzy menstruacjami i po stosunku. Z czasem mogą pojawić się także upławy, bóle podbrzusza i w okolicy lędźwiowo-krzyżowej oraz nieprzyjemne uczucie przy oddawaniu moczu. Takie symptomy towarzyszą jednak nowotworowi szyjki macicy w jego bardziej zaawansowanym stadium. Ten rodzaj raka może przez kilka, a nawet kilkanaście lat rozwijać się bez żadnych charakterystycznych objawów. Właśnie dlatego lekarze podkreślają znaczenie badań – systematycznie wykonywana cytologia jest podstawą profilaktyki.

Nowotwór trzonu macicy

Rak szyjki macicy wydaje się być jednak o wiele bardziej znaną dolegliwością niż na przykład nowotwór trzonu macicy, czyli tzw. endometrium. Dotyczy on szczególnie kobiet po 50. roku życia. Wiąże się z wysokim poziomem estrogenu. Wszystko dlatego, że wydzielany podczas ciąży progesteron hamuje rozwój komórek nowotworowych. Problem z nim mogą mieć głównie kobiety borykające się z bezpłodnością lub zaburzeniami hormonalnymi. Często także z otyłością, cukrzycą czy nadciśnieniem.

Rak endometrium rozwija się powoli, a jego objawami w okresie okołomenopauzalnym są najczęściej nieregularne krwawienia pojawiające się pomiędzy kolejnymi miesiączkami, częste plamienia, a także różna długość i obfitość samych miesiączek. Po menopauzie alarmującym sygnałem jest z kolei ponowne pojawienie się krwawień. Inne symptomy to bóle w dolnej części brzucha i odczuwanie dyskomfortu podczas bądź tuż po stosunku. Pierwszym krokiem do zdiagnozowania tej choroby jest badanie histopatologiczne, a potem przeprowadza się przezpochwowe USG.

Rak jajnika

Najpóźniej wykrywalny jest jednak rak jajnika. Jest to związane między innymi z brakiem testów, które pozwoliłyby go zdiagnozować we wczesnym stadium. Badanie ginekologiczne i USG pozwalają zauważyć niepokojące zmiany, które jednak trzeba potwierdzić analizą histopatologiczną pobranej próbki. Leczenie związane jest głównie z interwencją chirurga. O tym na ile będzie on interweniował decydują natomiast szczegółowe badania.

Wykrycie tego nowotworu utrudnia też fakt, że jego objawy łatwo pomylić z dolegliwościami związanymi z układem trawiennym – gdy rak zaczyna się rozwijać, można odczuwać bóle podbrzusza, pełność brzucha, wzdęcia, zaparcia, a także zauważyć zwiększenie obwód w talii bez powodu. Sytuację komplikuje również to, że przyczyny nowotworu jajnika nie zostały jeszcze dokładnie poznane. Eksperci jako czynniki zwiększające prawdopodobieństwo zachorowania wskazują między innymi wydłużony okres pracy jajników wynikający z wczesnej pierwszej miesiączki bądź późnej menopauzy, a także bezdzietność. Najkrócej mówiąc: im więcej cykli, tym większe ryzyko. Istotne są również obciążenia genetyczne.

Źródło: Wizerunkowo.com