Jak dodaje, wtedy jeszcze mało było wiadomo od strony naukowej, czym są takie zachowania seksualne i z czego wynikają. „Zastanawiano się, czy to może zwiększona potrzeba seksualna, albo zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, lub uzależnienie, takie jak inne” – mówi neurokognitywista.

Aby rozwiać wątpliwości, psycholog powołał do życia projekt hiperseksulanosc.pl. W badaniach brali udział naukowcy z krajów takich jak Francja, Holandia, Izrael, USA, Niemcy, czy Wielka Brytania. „Chcieliśmy pokazać, jakie mechanizmy odpowiadają za pojawienie się problemów z nałogowymi zachowaniami seksualnymi. I ustalić, jak najefektywniej pomagać tym osobom” – opowiada naukowiec.

ZABURZENIE OFICJALNE

Dziś, po czterech latach działań: wywiadów, eksperymentów, badań mózgu, badań z wykorzystaniem leków i analizy zebranych wyników można powiedzieć z całą pewnością: praca badaczy nie poszła na marne.

„Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) ogłaszając w czerwcu tego roku nową klasyfikację chorób (ICD-11) włączyła do niej po raz pierwszy kompulsywne zachowania seksualne. Stało się tak m.in. dzięki naszym badaniom” – opowiada dr Gola.

„Jeśli jakaś przypadłość na takich oficjalnych listach chorób nie figuruje, to nie uczy się o niej psychiatrów czy psychologów. Oni z kolei potem nie prowadzą diagnozy, aby to zjawisko wykrywać u pacjentów i nie wiedzą, jak skutecznie pomóc pacjentom z takim problemem” – mówi psycholog.

Według niego wpisanie tego nowego zaburzenia do klasyfikacji „to duże zmiany dla setek tysięcy osób na świecie, które z tym problemem się borykają”. Z dotychczasowych badań wynika, że problem kompulsywnych zachowań seksualnych dotyczy 1,5-5 proc. społeczeństwa. W zależności od kraju, w gronie tym jest 6-8 razy więcej mężczyzn niż kobiet.

PORNO? ROSNĄCY PROBLEM

Psycholog opowiada, że aż 4/5 osób, które zgłaszają się po pomoc w związku z problematyczną hiperseksualnością, deklaruje, że ich głównym problemem jest korzystanie z pornografii. A pozostała 1/5 osób to te, dla których głównym problem jest korzystanie z płatnych usług seksualnych lub ryzykowne zachowania seksualne.

I dodaje, że w grupie wiekowej 18-30 lat z pornografii raz w tygodniu korzysta przynajmniej 80 proc. mężczyzn i ok. 30 proc. kobiet. Psycholog informuje, że średni szacowany wiek pierwszego zetknięcia się z pornografią to 10 lat. „Wśród dzieci i młodzieży odsetek chłopców i dziewczynek korzystających z pornografii jest już prawie równy” – mówi dr Gola. Jak przypuszcza, z czasem liczba osób w społeczeństwie, które korzystają z pornografii, będzie wzrastała.

„Wśród regularnych użytkowników pornografii 8 proc. może doświadczać braku kontroli nad czasem i częstotliwością jej oglądania” – opowiada dr Gola.

LICZY SIĘ NIE ILOŚĆ, LECZ JAKOŚĆ

Wpisanie kompulsywnych zachowań seksualnych na listę ICD-11 powinno pomóc zarówno lekarzom oraz psychologom, jak i pacjentom, którzy borykają się z problemem uzależnienia od seksu.

Zespół Mateusza Goli w swoich badaniach odpowiedział m.in. na pytanie, kiedy – z punktu widzenia diagnostyki – możemy mówić o problemie. „Sprawdzaliśmy czy jesteśmy w stanie powiedzieć, że problem z zachowaniami seksualnymi zaczyna się, kiedy ktoś ogląda pornografię przez określoną liczbę godzin dziennie albo uprawia seks ileś razy na dobę. Z naszych badań wynikło jednak, że podstawowym wyznacznikiem powinna być nie ilość, ale jakość tych zachowań, a więc czy one pozytywnie czy negatywnie wpływają na funkcjonowanie tej osoby” – mówi Mateusz Gola.

Psycholog z IP PAN opowiada, że wśród osób, które nie szukają pomocy też jest sporo takich, które korzystają z pornografii po parę godzin dziennie. „Ale one nie doświadczają negatywnych konsekwencji swoich zachowań. A jeśli nie wpływa to negatywnie ani na ich pracę, ani nie koliduje z ich relacjami, to nie ma powodu, żeby uznać to za zaburzenie” – opowiada naukowiec.

JAK ZDIAGNOZOWAĆ ZABURZENIE?

Zespół dr. Goli wypracował pytania diagnostyczne dotyczące zachowań seksualnych. Jest pięć pytań, które należy pacjentowi zadać. Czy ma Pan/Pani poczucie utraty kontroli nad swoimi zachowaniami? Czy podejmował/a Pan/Pani wielokrotne, zakończone niepowodzeniem próby ograniczenia zachowań seksualnych? Czy zachowania seksualne podejmuje Pan/Pani nie w odpowiedzi na potrzebę seksualną, a do regulowania napięcia, emocji, stresu? Czy te zachowania negatywnie wpływają na pracę, edukację, relacje z innymi osobami? Czy konsekwencje zachowań seksualnych powodują dodatkowy stres? „Jeśli odpowiedź na trzy z pięciu pytań brzmi pozytywnie, mamy do czynienia z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi” – mówi psycholog.

PIES PAWŁOWA

Wcześniej były wątpliwości, czy kompulsywne zachowania seksualne zaliczyć do zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych czy może do upośledzeń kontroli poznawczej. Po badaniach aktywności mózgu, badacze wykluczyli obie te możliwości. „To, co widzimy w mózgu osób kompulsywnie korzystających z pornografii, to dokładnie ten sam mechanizm, który widzimy np. w uzależnieniu od hazardu czy uzależnieniu od substancji. To mechanizm zwiększonej reaktywności układu nagrody na bodźce, które kojarzą się np. z korzystaniem z pornografii” – opowiada dr Gola.

Psycholog porównuje tę sytuację do eksperymentu z psem Pawłowa. Kiedy zawsze przed karmieniem psa dzwoniono dzwonkiem, po jakimś czasie pies ślinił się już na sam dźwięk dzwonka.

I opowiada, że np. jeśli ktoś zawsze korzysta z pornografii, aby radzić sobie ze stresem, to samo pojawienie się stresorów powoduje nieodpartą chęć sięgnięcia po pornografię. Czynnikiem kojarzącym się z czynnością seksualną było też u wielu badanych to, że zostawali w pokoju sam na sam z komputerem czy komórką.

JAK ZBADAĆ MÓZG SEKSOHOLIKA?

Naukowcy musieli nieźle się natrudzić, aby w warunkach eksperymentalnych pokazać, jak pracuje mózg osoby wykazującej kompulsywne zachowania seksualne.

Badani (heteroseksualni mężczyźni) podczas badania mózgu metodą fMRI brali udział w prostej grze (widząc na ekranie obrazek trójkąta trzeba było naciskać przycisk pod lewą ręką, a kwadratu – prawą). Do wygrania czasem były pieniądze, czasem obrazek nagiej kobiety, a czasem nic. Przed każdym zadaniem pojawiała się wskazówka – piktogram sugerujący, co można będzie w tej grze wygrać.

Porównywano na różnych etapach tego zadania pracę mózgu osób z nałogowymi zachowaniami seksualnymi z pracą mózgu osób kontrolnych. Okazało się, że w momencie otrzymywania nagrody – zdjęcia nagiej kobiety lub pieniędzy – mózgi osób hiperseksualnych i pozostałych ochotników pracowały podobnie. Największą różnicę widać było jednak w momencie pokazywania wskazówki. „Kiedy uzależniony od seksu widział piktogram – zapowiedź, że nagrodą będzie erotyka – reakcja układu nagrody w jego mózgu była znacznie silniejsza niż u osób kontrolnych. I często wyższa niż kiedy badany widział, że nagrodą będą pieniądze” – podsumowuje dr Gola. Badania ukazały się w piśmie Neuropsychofarmacology.

Analogiczne badania wykonał inny zespół badaczy, ale z udziałem hazardzistów. Tam również do wygrania były obrazki erotyczne lub pieniądze. „Okazało się, że u nałogowych hazardzistów praca mózgu jest analogiczna – pobudzenie następuje w chwili pokazania wskazówki dotyczącej nagrody pieniężnej. Otrzymaliśmy więc lustrzane wyniki pokazujące, że w kompulsywnych zachowaniach seksualnych występuje ten sam mechanizm, co w uzależnieniu od hazardu” – opowiada naukowiec.

A uzależnienie od hazardu zostało już w 2013 r. wpisane do amerykańskiej klasyfikacji chorób DSM-5. „Dla WHO był to już konkretny sygnał, że jest naukowa podstawa, żeby tę jednostkę wpisać do klasyfikacji ICD-11″ – podsumował naukowiec.

JAKA TERAPIA?

Teraz znając już nieco mózgowe podłoże kompulsywnych zachowań seksualnych w ramach projektu hiperseksualnośc.pl, naukowcy próbują wypracować najskuteczniejsze terapie i metody pomocy tym osobom.

„Są różne podejścia do terapii, ale nie wiadomo, która jest najbardziej skuteczna” – zwraca uwagę naukowiec z IP PAN. W przypadku uzależnień takich jak alkoholizm czy uzależnienie od hazardu, można pracować nad całkowitym wyeliminowaniem tych zachowań z życia uzależnionych. A z uzależnieniem od zachowań seksualnych jest nieco inaczej, bo potrzeby seksualne są naturalnymi potrzebami człowieka i ciężko je całkowicie wyeliminować. „Z mojej perspektywy celem dla terapii jest wypracowanie zachowań seksualnych, które nie generują problemów” – mówi psycholog.

Aktualnie w ramach projektu hiperseksualność.pl trwa nabór ochotników do badań nad uzależnieniem od seksu wśród osób homoseksualnych (http://www.hiperseksualnosc.pl/wez-udzial-w-badaniu/mezczyzni-homoseksualni-poszukiwani.html). Wkrótce ruszyć też mają badania nad uzależnieniem od seksu wśród kobiet. „Do tej pory na świecie nie prowadzono jeszcze badań z udziałem tych dwóch grup” – poinformował dr Gola.

Autorka: Ludwika Tomala, PAP – Nauka w Polsce

Problematyką zajęli się uczeni z Polski, Holandii i Stanów Zjednoczonych. Międzynarodowy zespół naukowców pod kierunkiem dr. hab. Mateusza Goli z Instytutu Psychologii PAN od 3 lat szuka odpowiedzi na pytanie o to, jaki mechanizm leży u podłoża nałogowego korzystania z pornografii. Wyniki ich badań zostały opublikowane przez wydawnictwo „Nature” w czerwcowym numerze „Neuropsychopharmacology”. Pokazują, że osoby, które często korzystają z pornografii, nie mają większego popędu seksualnego niż przeciętny człowiek, ale różnią się aktywnością mózgu.

– Do tej pory spekulowano, że nałogowi użytkownicy pornografii są na nią bardziej lub mniej wrażliwi niż przeciętni ludzie – tłumaczy dr hab. Mateusz Gola. – Zakładano, że albo potrzebują większej dawki pornografii, bo są do niej przyzwyczajeni, albo z natury oglądają jej więcej, bo jest ona dla nich bardziej pobudzająca. Tymczasem z naszych najnowszych badań wynika, że wrażliwość na pornografię jest taka sama zarówno u nałogowych, jak i u przeciętnych użytkowników – mówi psycholog.

Czym zatem różnią się nałogowi i przeciętni użytkownicy pornografii? Uczeni z Polski, Holandii i Stanów Zjednoczonych jako pierwsi na świecie odkryli, że sytuacja kojarząca się z oglądaniem pornografii jest bardziej pobudzająca dla nałogowych użytkowników treści erotycznych niż sama pornografia. Sięgają zatem po treści pornograficzne np. wtedy, gdy widzą coś, co wielokrotnie poprzedzało oglądanie pornografii lub gdy zostają sami w domu czy biurze. – To wyuczony kontekst korzystania z pornografii rodzi trudną do odparcia potrzebę jej ponownego oglądania – wyjaśnia dr Gola, który jest inicjatorem badań.

Z kolei dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz, jeden z badaczy, dodaje, że utrata kontroli nad oglądaniem pornografii jest źródłem cierpienia dla wielu osób. Łatwy dostęp do zdjęć i filmów w sieci nie ułatwia sprawy. – Organizacje zajmujące się zdrowiem jeszcze nie dostrzegły problemu, nie wiedzą, że nałogowe korzystanie z pornografii przypomina pod wieloma względami uzależnienie od hazardu. Liczba badań naukowych na ten temat jest niewielka, a osobom potrzebującym trudno jest znaleźć skuteczną pomoc. Chcemy to zmienić – przekonuje naukowiec.

Dotychczasowe badania zespołu dr. Mateusza Goli z Instytutu Psychologii PAN zostały zrealizowane od 2014 do 2016 roku. Zespół wspierają m.in. specjaliści w dziedzinie badań nałogowego hazardu – dr Guillaume Sescousse z Donders Institute w Holandii i Marc Potenza z Yale University. W projekt zaangażowani są także dr hab. n. med. Michał Lew-Starowicz z Instytutu Psychiatrii i Neurologii, zespół dr. Artura Marchewki z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN oraz dr Scott Makeig z University of California w San Diego.

Udział w badaniach

Drugi etap badań rozpoczyna się w lipcu. Naukowcy poszukują pełnoletnich mężczyzn, którzy mają poczucie utraty kontroli nad korzystaniem z pornografii lub innych zachowań seksualnych, np. płatnych usług seksualnych. Oferują bezpłatną i profesjonalną terapię opracowaną na podstawie wyników najnowszych badań naukowych. Osoby, które chcą wziąć udział w terapii, proszone są o wypełnienie ankiety pod adresem: rekrutacja.hiperseksualnosc.pl.