A że w tej drodze ludziom brakowało jedzenia czy ubrań, to i nie mieli prawa dowiedzieć się, że na zachodzie jest lepiej. Do dziś można znaleźć osoby, które przeżyły prawdziwy szok po pierwszym wyjeździe z kraju po 1989. Wbrew reżimowej propagandzie półki na sklepach były pełne produktów, a mieszkańcy mogli sobie na nie pozwolić. Wejść, zapłacić i mieć. Takie proste, a dla Rumunów pod twardą ręką dyktatora – nie do pomyślenia. Tu wszystko trzeba było załatwić, kogoś znać, na coś wymienić, zakombinować.

By utrzymać cały kraj w niewiedzy, władze skrupulatnie kontrolowały przepływ informacji. Wszystkie media były reżimowe, a każda produkcja telewizyjna z zagranicy musiała przejść szczegółową weryfikację. Cenzorzy mieli ręce pełne roboty, bo z filmów produkowanych poza Rumunią musiały zniknąć wszystkie klatki pokazujące jakiekolwiek wrażenie wolności i dobrobytu. Nie chodzi tylko o prywatne baseny czy wille, ale nawet o dobrze zastawiony stół, auta dostępne na zachodnich rynkach, półki sklepowe. Rzeczy oczywiste dla współczesnej młodzieży, a niewyobrażalne dla ich rodziców trzy dekady wstecz.

I tu pojawia się Irina. Skromna blondynka o serdecznym uśmiechu i bardzo delikatnym głosie, która miała wielkie szczęście w lot łapać języki. W 1980 skończyła studia językowe, a od 1983 pracowała w rumuńskiej telewizji, właśnie w cenzurze. Nie zajmowała się samą weryfikacją, jej rolą było tłumaczenie filmów dla komisji cenzury. Robiła to błyskawicznie – włączała film i powtarzała po rumuńsku tuż po dialogach.

Pan w pięknych butach

Wszystko zmieniło się 5 listopada 1985. Kolega z pracy zaproponował jej dodatkowy zarobek u pewnej osoby, która szuka właśnie kogoś takiego. Nie powiedział, u kogo. Irina poszła z nim do budynku odległego o zaledwie dwie przecznice od siedziby telewizji. Tu, w prywatnym mieszkaniu, czekał na nią wyjątkowo schludnie ubrany mężczyzna w średnim wieku.

W wywiadach Irina wielokrotnie wspominała, że imponowały jej jego wypolerowane buty. W szarej Rumunii wszechobecnego niedostatku jemu nie brakowało niczego. Nie wiedziała kim był, czuła się onieśmielona. Nie poznała go zresztą dobrze, choć w tym właśnie mieszkaniu spędziła tysiące godzin w kolejnych latach. Na czym? Dowiedziała się już tego listopadowego wieczora. Mężczyzna włączył film, Dr Żywago, i kazał jej tłumaczyć na bieżąco. Zdała egzamin.

Od tej chwili po zakończeniu pracy w cenzurze codziennie biegła do drugiej pracy, w omijaniu cenzury. Jej rola wydawała się skromna, do dziś zresztą unika przypisywania sobie chwały. Traktowała to przecież jak wielką przyjemność, wręcz narkotyk. Rozgoryczona brakiem perspektyw i możliwości wyjazdu, kochała zatapiać się w świecie amerykańskich filmów.

Czasami tłumaczyła po kilka naraz, bez przygotowania czy wcześniejszej znajomości fabuły – nie było na to czasu. Nietrudno policzyć, że oznacza to wiele godzin ciągłej pracy przy tym samym biurku, z tymi samymi słuchawkami i mikrofonem. A każdy tłumacz symultaniczny powie Wam, że to ogromne wyzwanie dla ludzkiego mózgu. Dla niej to była przygoda – jako 28-latka otrzymywała darmową, niedostępną dla innych ucieczkę ze smutnego Bukaresztu, nawet jeśli tylko na tych kilka godzin.

Niebezpieczna robota

Filmy nie pojawiały się zawsze, wtedy robiła się nerwowa. Z kolei czasami było ich do tłumaczenia po kilkadziesiąt w jednej chwili. Ich sprowadzanie było bardzo ryzykowne, jednak reżim Ceaușescu nie przewidział roli, jaką odegrają kasety VHS. Do Rumunii wwozili je kierowcy ciężarówek, marynarze, wojskowi – wszyscy, którzy wyjeżdżali i mieli z czym wrócić. A z czymś trzeba było wrócić, choćby na sprzedaż. Irina już wiedziała, na czym zarabiał pan w wyglancowanych butach.

Wiedziała też, że to dla niej bardzo niebezpieczne. Rumunia pod rządami krwawej pary prezydenckiej była krajem nieprzewidywalnym. Kara śmierci raczej jej nie groziła, kobiety były z niej prawie zawsze wyłączane, ale działalność z pewnością kwalifikowała się pod zdradę na rzecz imperialistycznego zachodu. A to, jak podkreślał publicznie dyktator, wielka zbrodnia. – Mogli to wszystko zatrzymać w ciągu doby. To były bezwzględne rządy i wszystko mogło się wydarzyć. Więc zastanawiałam się, czy trafi na mnie, czy nie – mówiła Irina w filmie dokumentalnym „Chuck Norris vs. Communism” poświęconym jej działalności.

W Rumunii lat 80. donosiciele byli wszędzie, więc ryzyko było duże. Mało kto wiedział, co Irina robi po pracy i dlaczego prawie nikt jej nie widzi. Z mieszkania eleganckiego pana wychodziła po nocach. – Rodzice i babcia wiedzieli. Miałam już 28 lat, więc nie mogli mnie powstrzymać. Myślę, że mama była ze mnie dumna, nie chciałaby mieć tchórzliwej córki. Ale bała się. […] Ja też się bałam, ale tłumaczyłam sobie, że ja przecież tylko oglądam filmy i podkładam do nich głos – mówi 61-letnia dziś Nistor.

Schwarzenegger o anielskim głosie

Dzień za dniem, film za filmem, Irina spisywała sobie tylko w dzienniczku te najciekawsze. „Ojciec chrzestny”, „Łowca jeleni” czy „Taksówkarz”? Tak, ale była lektorem nie tylko dla Marlona Brando czy Roberta De Niro. Przez jej improwizowane studio przechodziły też komedie czy filmy akcji, w tym te kultowe – z Chuckiem Norrisem, Arnoldem Schwarzeneggerem czy Sylwestrem Stalone. Nie wiedziała do końca, ile ich było. Ona szacuje, że ok. tysiąca. Ale autorki dokumentu „Chuck Norris vs. Communism” naliczyły nawet pięciokrotnie więcej!

Irina nie była też pewna, co działo się z filmami, gdy oddawała przetłumaczone kopie zleceniodawcy. Na pewno je sprzedawał, ale kto oglądał, ile kopii – to było poza jej świadomością. Tymczasem taśmy były następnie przegrywane na kolejne setki, czasami tysiące kopii i krążyły po kraju. Ci, którzy mieli telewizor i magnetowid przyjmowali u siebie dziesiątki innych osób na wieczorach filmowych, podobnych do tych organizowanych podczas PRL w Polsce. Z tym może wyjątkiem, że w Rumunii groziło za to nawet więzienie. Czasami wstęp był biletowany, taki to był luksus. Ale wszyscy chcieli zobaczyć „prawdziwy” zachód, bez cenzury.

To nic, że nawet najwięksi twardziele zawsze mieli głos podkładany przez tę samą kobietę. To nic, że kopie były słabe, bo sama treść filmu zapierała dech. Dla milionów ludzi kasety z głosem Iriny stały się pierwszym oknem na zachód.

Wielu przyjmowało jej głos za coś zupełnie naturalnego – jakby był wgrany jeszcze na zachodzie. Jak lektorzy w polskich filmach przed wprowadzeniem dubbingu czy napisów – to było zupełnie oczywiste. Inni wyobrażali sobie, jak może wyglądać dziewczyna czytająca im filmy. Jeszcze inni uważali ją za coś transcendentnego, więcej niż człowieka. Mijając ją na ulicy na pewno nie daliby wiary, że to właśnie dzięki pracy tej skromnej kobiety ludzie od Botoszan na północy po Giurgiu na południu mają dostęp do zachodniej kultury. Choć, bywało i tak, ludzie zwracali jej uwagę w rozmowie, że gdzieś ją już słyszeli. Roli Iriny oszacować się nie da, ale – jeśli tylko macie okazję – spytajcie znajomych z Rumunii, ile znaczyła dla nich.

Została wierna filmowi

Ostatecznie Irina nie musiała bać się plutonu egzekucyjnego, jedyną rozstrzelaną kobietą w Rumunii okazała się Elena Ceaușescu, żona prezydenta. Po tym przełomowym wydarzeniu Irina nie porzuciła kina, pozostało jej miłością na zawsze. Zmiana ustroju oznaczała jednak zmianę roli. Od teraz produkowała programy telewizyjne, została krytykiem filmowym, sędzią konkursów i organizatorką festiwalu filmowego. Do dziś jest skromna, ale pozostała też kultowa. Wystarczy wpisać na YouTube hasło „tradus de Irina Nistor”, by znaleźć pełne wersje filmów w tej wersji, jaką znają starsi Rumuni, z Iriną w roli głównej.

EksMagazyn: Założyłaś dwie firmy, które są dedykowane psom. Jedna produkuje ubrania, a druga dba o wizerunek psów gwiazd. Skąd u ciebie taka pasja do zwierząt?
Iwona Burnat: Kiedy byłam mała, to bardzo chciałam mieć psa. Moi rodzice byli przeciwnikami zwierząt w domu, ale pewnego dnia dali się przekonać. Z biegiem czasu chciałam zostać to trenerem psów, fryzjerem… Chyba od zawsze wiedziałam, że będę robić coś związanego z psami. Gdy przyleciałam do Kalifornii zaczęłam się zastanawiać, co takiego mogę tutaj robić. I wtedy dostałam telefon, czy nie chciałabym psa – chodziło o Toby’ego. Musiałam dojść z Reggiem (przyp. red. – partner Iwony Burnat) do porozumienia, bo nie chciał się zgodzić, ale ostatecznie kupiliśmy go. Toby był zupełnie inny niż jest teraz. Chorował i dużo gorzej wyglądał. Postanowiłam go ubrać w ubranko. I to podziałało na niego pozytywnie!
Gdy wyszliśmy z domu, wszyscy oglądali się za nami. Wiele osób chciało sobie zrobić zdjęcie z Tobym. Wtedy pomyślałam, że skoro wzbudza takie zainteresowanie, to może Toby zostanie psim celebrytą. Chciałam go coraz lepiej ubierać, ale nie było odpowiednich strojów dla niego. Postanowiłam zatem projektować je sama. Coraz więcej osób dopytywało, skąd mam te ubranka, więc zaczęłam je produkować na większą skalę i sprzedawać.

Słyszałem też, że powstała już książka o Tobym.
Tak! Książka „Toby and Pucci go to Hollywood”, która opowiada o tym jak Toby pojawił się w naszym domu, jaka była jego historia i jak dołączyła do nas Pucci. To bajka, oparta na prawdziwych wydarzeniach czyli historia o tym, jak pieski, które nie miały szczęśliwego życia, dotarły do Hollywood i teraz są gwiazdami czerwonych dywanów.

Czy to prawda, że Toby ma nawet własnego menadżera?
Tak, Toby musi mieć menadżera, bo ma więcej fanów na Instagramie niż niektóre gwiazdy! (śmiech)

Jak to się stało, że Lady Gaga zaprosiła Toby’ego na swój koncert?
Miała zaplanowany duży koncert w Las Vegas i bardzo chciała poznać Toby’ego, więc nas zaprosiła. Wysłano po nas prywatny samolot, na pokładzie którego było wszystko, na co moglibyśmy mieć ochotę: jedzenie, picie, itd. Dostaliśmy również apartament w hotelu. Po koncercie zostaliśmy zaproszeni za kulisy. Wszyscy – Lady Gaga, cała jej ekipa, nawet jej mama(!), robili sobie zdjęcia z Tobym. Były też dwa psy Lady Gagi – francuskie buldogi.
Chyba liczyła na to, że zaprzyjaźnią się z Tobym. Ja znam swojego psa i od razu wiedziałam, że nic z tego nie będzie! Toby od towarzystwa innych psów woli towarzystwo ludzi. Ja zawsze powtarzam: „Toby to mały „ludź””. Wiele osób myśli, że jestem szalona, ale kiedy poznają Toby’ego, to się utwierdzają w przekonaniu, że to nie jest zwykły pies.

Twój drugi pies – Pucci, jaka ona jest?
Gdyby ona była tu, podczas naszego wywiadu, to byśmy nie porozmawiali! Myślę, że nawet nie byłoby szans, żeby ją na lotnisku przepuścili. W samolocie też by nie usiedziała. Cały czas skacze, biega, szczeka. Jest przeciwieństwem Toby’ego.

Na ile to co widzimy w „Żonach Hollywood” jest prawdziwe, a na ile reżyserowane?
To jesteśmy w 100 proc. my! Dlatego, kiedy dostaliśmy propozycję udziału w programie, to dłuższą chwilę się zastanawialiśmy, bo wiemy, jak wygląda nasze życie i jak bardzo jest szalone. Nie byłam pewna, czy chcę to pokazywać.

Czy utrzymujesz kontakt z innymi uczestniczkami programu?
Najczęściej kontaktuję się z Małgosią Migdał. Chyba też dlatego, że razem dołączyłyśmy do drugiego sezonu. Trzy dziewczyny z pierwszej serii trzymają się razem, a my jesteśmy trzy nowe, więc jakoś tak naturalnie się to poukładało. Pierwszy raz wszystkie spotkałyśmy się u Evy (Eva Halina Rich – przyp. red) na wernisażu. Nie zdobyłam wtedy sympatii Kingi Korty, bo Toby skradł wówczas cały show i wiem, że ona miała o to pretensje. Ja nie chciałam, żeby tak się stało, ale zawsze tak jest, gdy tylko pojawia się Toby (śmiech).

Czy możesz powiedzieć o sobie, że jesteś kobietą sukcesu?
Myślę, że śmiało mogę powiedzieć, że osiągnęłam sukces! Nigdy nie bałam się pracy. Nie mogłabym siedzieć i nic nie robić, bo bym się zanudziła. Nawet gdybym miała miliony dolarów na koncie i tak robiłabym to co teraz robię, bo to kocham!

Czy zastanawiałaś się kiedyś nad przeprowadzką do Polski?
Reggie już po jednym dniu pobytu w Polsce, chce się tutaj przeprowadzać! Ja lubię Polskę, bardzo mi się podoba, ludzie są dla nas mili. Jedyne co by mi tutaj przeszkadzało, to pogoda. Ja lubię słońce, więc w grę wchodzi opcja przeprowadzki na lato, a później powrót do Calabasas.

Jakie są twoje plany na przyszłość?
Zawsze myślę, co mogę jeszcze robić, jak mogę się rozwijać. Mam plan, aby otworzyć duży hotel dla psów, to jest moje największe marzenie. Moje hasło, które od zawsze powtarzam, to „Sky is the limit”.

To twoja pierwsza wizyta w Polsce?
Tak! Przyleciałam wczoraj w nocy i od razu trafiłam w telewizji na program „Żony Hollywood”!

I jakie to uczucie oglądać siebie w telewizji?
To było bardzo zabawne! Reggie (partner Iwony- przyp. red.) chciał oglądać tylko te fragmenty, w których pokazywano nasz wątek. To był bardzo śmieszny odcinek – nieźle się ubawiliśmy!

Jak się czuje Toby w Polsce?
To są jego pierwsze godziny w Polsce, więc myślę, że jeszcze nie do końca wie o co chodzi.  Zwykle o tej godzinie idzie spać, a tutaj nagle nie ma łóżka, pod które wchodzi gdy się kładzie. To dla niego trudna sytuacja, ale Toby jest zawsze grzeczny, więc się nie obawiam o jego pobyt tutaj.

Jaki macie plany na wizytę?
Na pewno chcemy zwiedzić Warszawę, przy okazji zrobić mnóstwo zdjęć i filmów, żeby mieć pamiątkę z tej wizyty. Reggie chce się nauczyć więcej języka, więc umówiliśmy się, że rozmawiamy po polsku. Może nauczy się więcej niż „daj mi piwo” i „idę do łazienki” (śmiech)?

Rozmawiał: Łukasz Kędzior

Fot. Olivia A. Davis

Wizaż i stylizacja: GaGa Studio

Produkcja: PressFactory

PARTNERZY SESJI:

Galanteria skórzana: Davidt’s
(www.davidts.eu)
(www.davidts24.pl)

Obuwie: Christopher Marthe
(www.christophermarthe.com)

Biżuteria męska: MonEgo
(www.monego.pl)

Zdjęcia: Olivia A. Davis

Stylizacja, make up: GaGa Studio

Produkcja: PressFactory

Włosy red. naczelnej Anety Zadroga:
MK Hairdresser
ul. Nadwiślańska 11 lok. 330
30-527 Kraków

www.kesner.pl

DZIĘKUJEMY PARTNEROM SESJI:

Odzież: Darksus
(www.darksus.com)

Biżuteria: DMD Biżuteria
(www.dmdbizuteria.pl)

Torebki i portfele: Paolo Peruzzi
(www.paoloperuzzi.it)

Buty: PASO a PASO
(www.store.pasoapaso.pl)

Opowieść dzieje się pod koniec lat 20. XX wieku, w czasie przełomu dźwiękowego. Koniec kina niemego był równocześnie końcem karier wielu gwiazd, będących u szczytu popularności. Czy słynny aktor George Valentin (Dujardin) podzieli los „wielkich zapomnianych”? Czy płomienna miłość, która wybuchnie między nim, a początkującą tancerką Peppy Miller (Bejo), a jak się później okaże, zdolną aktorką. zainspiruje go do walki o miejsce w świecie „nowego” Hollywood i ocali przed zapomnieniem oddanej kiedyś publiczności?

Na te pytania nie zdradzimy odpowiedzi. Powiemy jedynie, że „Artysta” jest dowodem na to, że można nawet w XXI wieku, w świecie kina zdominowanego przez mistrzów animacji i efektów specjalnych, zrobić film, w którym werbalnie nie pada ani jedno słowo (a dokładniej pada ich kilka w dość zaskakującym i zabawnym finale). I widz, po 10 minutach projekcji zapomina, że ogląda nieme kino!

Reżyser Michel Hazanavicius dokonał rzeczy niesamowitej: przywołał siłę starego kina, z odrobinę zblazowanych widzów czyniąc ponownie publiczność naiwną, jak za czasów kina niemego, zmuszając ją do śmiechu przy skeczach wyjętych z repertuaru Chaplina, wzruszając do łez w scenach niczym z klasycznych historii romansowych – tak dziś śmiesznych, a jednak ujmujących i uroczych!