Regulatory niewerbalne
Jak podkreśla Marta Majda sama znajomość znaków języka migowego nie wystarczy do skutecznej komunikacji z Głuchym. Potrzebne są jeszcze: odpowiednia mimika twarzy, a także zamiganie zdania tak jak zamigałby je Głuchy. – Właśnie to uświadomienie sobie, że migowy rządzi się własną gramatyką i zdania często przypominają proste, na pozór nieskładne komunikaty, najtrudniej przychodzi osobom, które zaczynają się uczyć migać – mówi Majda i dodaje, że zdanie wielokrotnie złożone w języku polskim w języku migowym będzie się składać np. z trzech znaków.
Regulatory to środki niewerbalne, zawarte w głosie mówiącego, na przykład intonacja czy akcent, których użycie jest wyrazem przestrzegania społecznych norm zachowania podczas rozmowy. Konwersacje w polskim języku migowym wymagają przede wszystkim podtrzymywania wspólnego pola uwagi wzrokowej nadawcy i odbiorcy.
Zanim osoba głucha przekaże odbiorcy wizualne informacje, zwraca na siebie jego uwagę – nie głosem lecz machnięciem ręką, dotknięciem, stuknięciem w stół, miganiem światłem, i tym podobnymi sygnałami.
Machanie ręką należy wykonywać wyłącznie ruchem pionowym dłoni w celu zwrócenia uwagi osoby znajdującej się w pewnej odległości lub stojącej bokiem do rozmówcy. Lekkie klepnięcie w obszarze rąk lub ramion rozmówcy jest sygnałem zwrócenia uwagi. Klepnięcie w inną część ciała może być odczytywane jako niestosowne, np. klepnięcie  kark może być odebrane jako zachowanie agresywne i obraźliwe.
Lekkie uderzenie otwartą dłonią w stół jest metodą nawiązania kontaktu wzrokowego w sytuacji kiedy  rozmówca spożywa posiłek. To dzięki drganiom przenoszonym przez uderzoną powierzchnię rozmówca orientuje się i odczytuje wibracje jako sygnał zwrócenia uwagi.
Miganie światłem jest z kolei skuteczną metodą przy większej grupie osób. Osoby niesłyszące jednoznacznie identyfikują to jako formę zwrócenia ich uwagi. Poproszenie kogoś o zawołanie innej osoby i tym samym zwrócenie jej uwagi jest dobrym sposobem na zawołanie kogoś, kto znajduje się w pewnej odległości. Na zasadzie „łańcuszka” można zwrócić się do osoby stojącej bliżej, jeśli udało się podchwycić jej spojrzenie, aby wezwała osobę znajdującą się w sąsiedztwie.
- Kiedy komunikujemy się z osobą głuchą, nie możemy zasłaniać dłońmi ust. Patrzymy na naszego rozmówcę, nie odwracamy się, nie żujemy gumy. Kiedy wiemy, że będziemy migać warto założyć proste, ciemne ubrania, tak aby migane przez nas znaki były widoczne dla odbiorców – radzi Marta Majda.
W przypadku kiedy osoby łączą bliskie relacje, bądź są rówieśnikami są dopuszczalne jeszcze dwie metody zwrócenia uwagi osoby głuchej. Rzucenie lekkim przedmiotem w oddalonego od nas rozmówcę. Rzucać należy lekko, celując w dolne partie ciała, w żadnym wypadku w twarz.
Wysłanie sygnału z telefonu komórkowego to sposób na nawiązanie kontaktu z rozmówcą znajdującym się w innym pomieszczeniu, czyli poza zasięgiem wzroku. Celem jest przywołanie rozmówcy do siebie.

Co można zrobić źle
O tym jak ważna jest komunikacja z osobą głuchą przekonała się pani Małgorzata, mieszkanka liczącej trzy tysiące mieszkańców podkarpackiej miejscowości, mama dwóch głuchych synów w wieku 22 i 24 lat. – Od niedawna uczestniczę w pierwszym, w swoim życiu kursie języka migowego. Dotychczas nie był mi on potrzebny, bo jakoś dogadywałam się z synami – mówi pani Małgorzata. – Kiedy jednak starszy syn ożenił się postanowiłam się podszkolić, aby lepiej móc dogadać się z synową, która także jest osobą głuchą. Poza tym często odwiedzają ich głusi znajomi, a ja nie chcę być wyłączona z konwersacji – podkreśla matka niesłyszących dzieci.
Kontakt wzrokowy z osobą Głuchą w trakcie komunikacji jest kluczowym elementem jej powodzenia. Dlatego jego zerwanie nie kończy od razu konwersacji, ale może być odebrane jako forma lekceważenia. Komunikacji z osobą niesłyszącą szkodzą przede wszystkim: migania pod światło, czy osoba przechodząca pomiędzy rozmówcami.
Do nietaktownych posunięć w trakcie komunikacji z osobą głuchą zaliczyć można przede wszystkim dwa zachowania, zwłaszcza jeśli są robione świadomie i z premedytacją. Zajmowanie wzorku inną czynnością np. pisaniem, czytaniem, bądź błądzenie wzrokiem wokół nie zwracając uwagi na osobę, która stara się rozpocząć dialog.
Śledzenie wzrokiem dłoni rozmówcy zamiast patrzenie mu w oczy także odczytywane jest jako nietakt. Oczy oraz twarz rozmawiającego niosą ze sobą ogromne znaczenie gramatyczne dla osoby głuchej, które często decyduje o interpretacji wypowiedzi. Popełnianie tego błędu jest charakterystyczne dla osób dopiero rozpoczynających migać.
- Mimika i gesty to elementy nie do przecenienia w komunikacji z Głuchym. W końcu nie można z taką samą miną zamigać, że stało się coś złego i, że zjadło się obiad – tłumaczy Marta Majda.

Czy będą zmiany w ustawie o języku migowym?
W Polsce językiem migowym posługuje się ok. 100 tys. osób. Środowisko osób głuchych właśnie odniosło się do proponowanych zmiany do ustawy o języku migowym innych środkach wspierania komunikowania się. – Zmysł słuchu jako pierwszy ulega starzeniu i  problem niedosłuchu w pewnym momencie może dotyczyć każdego z nas – mówi Adam Stromidło, prezes Polskiego Związku Głuchych, tłumacząc dlaczego problem zmian w ustawie o języku migowym jest tak ważny.

Założenia są, ale niekompletne
Proponowane założenia do projektu ustawy nie do końca zadowalają osoby głuche. Niejednoznaczność proponowanych zapisów oraz pominięcie pewnych zagadnień to główne zarzuty pod względem proponowanych zmian.
- Te założenia zostały przekazane do szerszej konsultacji społecznej. Uwag z naszej strony jest sporo.  Jeśli zostaną uwzględnione to może z tego to bardzo dobry akt prawny. Jeśli pozostanie to w takim kształcie jakim jest obecnie, to będzie to niestety bubel prawny – konkluduje prezes krakowskiego PZG.
Założenia skupiają się zagadnieniach dotyczących tłumaczeń w obszarze dostępu do administracji publicznej, dostępu do służb społecznych, dostępu do telewizji i filmoteki. Pomijają jednak obszar edukacji i dostępu osób głuchych i niedosłyszących do organów sprawiedliwości.
Polski Związek Głuchych analizując proponowane założenia zwraca uwagę, że nie ma w nich jednoznacznego rozróżnienia na poziomie definicji i postanowień ogólnych na PJM i SJM*. Ponadto zwraca uwagę, że należy uściślić także samo pojęcie „języka migowego”.
W propozycjach brakuje wspomnianych już zapisów dotyczących sfery tłumaczenia. Według PZG nie powinno się wprowadzać rozróżnień na PJM i SJM, na poziomie tłumaczeń języka migowego. – Zasadne jest używanie określenia „język migowy” ponieważ rozróżnianie tłumaczy na PJM i SJM jest sztuczne i wprowadza chaos. Nie ma tłumaczy czysto systemowych (SJM) i czysto PJM-owych. Nie ma też potrzeby, żeby byli – czytamy w oficjalnym stanowisku PZG.
Środowisko Głuchych chciałoby zmian także w nauczaniu języka migowego. – Trzeba wprowadzić zapisy, które narzucą szkołom wprowadzenie PJM do programu nauczania. W tej chwili obowiązek ustawowy zapewnienia dzieciom głuchym i niedosłyszącym dostępu do nauki sztucznie spełnia się zatrudnianiem osób, które skończyły kursy SJM – czytamy we wspomnianym już stanowisku PZG.

SJM a PJM
Aby w ogóle móc zacząć rozmowę o języku migowym należy wiedzieć, czym jest Polski Język Migowy (PJM), a czym jest System Językowo – Migowy*.
PJM jest naturalnym językiem wizualno – przestrzennym społeczności Głuchych w Polsce, szczególnie u osób pochodzących z rodzin, w których Głuchota przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. W odróżnieniu od języków fonicznych wypowiedzi są konstruowane na gruncie modalności wzrokowej, a nie słuchowej. Polski Język Migowy posiada własną strukturę gramatyczną: składnię, morfologię, fonologię, a nawet fonetykę. Każdy język wizualno – przestrzenny, w tym także PJM posiada specyficzne cechy tj. klasyfikatorowość, niemanualność, symultaniczność, kierunkowość.
Dla odróżnienia System Językowo – Migowy nie pełni funkcji języka naturalnego, lecz stanowi subkod języka polskiego. Używanie SJM polega na posługiwaniu się językiem mówionym przy jednoczesnym użyciu znaków migowych. Znaki migowe wzięte z PJM oraz alfabet palcowy wstawia się w wyrazy i końcówki wyrazów, co daje efekt symultanicznego, złożonego przekazu informacji językowych na bazie dwóch modalności: słuchowej i wzrokowej.  Zatem SJM jest wizualnym odbiciem gramatycznej struktury języka polskiego podczas gdy PJM posiada takową własną, która nie odpowiada gramatyce języka polskiego.
W samym środowisku osób głuchych także trwają dyskusje na temat przydatności obu systemów. Niektórzy Głusi są zdania, że jedynie PJM jest właściwym sposobem komunikacji, inni są przekonani co do konieczności edukowania także w SJM
- Mówienie, że tylko PJM jest dobry, a SJM trzeba wycofać jest bardzo restrykcyjnym poglądem, od którego jestem daleka – mówi Marta Majda, tłumacz języka migowego, koordynator języka migowego na województwo Małopolskie. – W końcu osoby słyszące, dopiero uczące się migowego nie będą w stanie nauczyć się od razu PJM. Warto zacząć od podstaw, jakiegoś schematu. Kiedy pozna się SJM na tyle dobrze, że uczący się posługuje się nim swobodnie, można zaczynać naukę PJM. Uważam, że istnienie tych dwóch systemów się nie wyklucza – tłumaczy Majda.

*Definicje PJM i SJM pochodzą z publikacji „Nauczmy się rozumieć nawzajem. Poradnik dla słyszących o niedosłyszących i głuchych”

Zacznijmy od faktów, które mogą być szokujące. Nie wszystkie Głuche czy słabosłyszące osoby posługują się językiem migowym – najczęściej migać uczą się osoby, które nie słyszą od urodzenia lub ich najbliżsi, chcący komunikować się z nimi w naturalny sposób. Warto zaznaczyć, że utrata słuchu nie jest równoznaczna z utratą głosu – odpowiednia terapia pozwala Głuchym na wypowiadanie słów. To jaką literą zapiszemy wyraz „głuchy” również ma znaczenie. Pisząc małą literą mówimy o osobie, u której zdiagnozowano utratę słuchu, ale nie wiemy czy posługuje się migowym lub identyfikuje się z innymi niesłyszącymi. Zapis wielką literą określa członka społeczności Głuchych, utożsamiającego się z jej kulturą i komunikującego się w języku migowym. Co jeszcze warto wiedzieć?

Co kraj to… inny język migowy
Może się wydawać, że niesłyszący na całym świecie posługują się tym samym językiem migowym. Nie jest to jednak prawda – istnieje około 144 narodowych języków migowych. Ich różnorodność dobrze obrazuje przykład języków migowych używanych w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Choć w obydwu państwach ich słyszący mieszkańcy posługują się językiem angielskim, to osoby Głuche z nich pochodzące komunikują się zupełnie innymi znakami.

Co ciekawe, stworzono też międzynarodowy, sztuczny język migowy IS, który można traktować jako odpowiedź niesłyszących na uniwersalne esperanto. W IS miga się zazwyczaj na konferencjach czy wydarzeniach gromadzących uczestników z całego świata.

Polak, ale obcokrajowiec
Języki migowe to języki wizualne – każdy z nich posiada własną gramatykę, inną niż te używane w ich fonicznych odpowiednikach, którymi posługują się osoby niemające problemów ze słuchem. Często sprawia to utrudnienia w formułowaniu wypowiedzi pisanych przez osoby Głuche. Ich pierwszym językiem jest język migowy, a każdy kolejny, czy to foniczny, czy migowy jest traktowany jako język obcy, którego muszą nauczyć się od podstaw. W związku z tym, gdy dostaniesz maila czy smsa od niesłyszącego Polaka, możesz czasami mieć wrażenie, że napisał do Ciebie obcokrajowiec.

– Nie tylko osoby słyszące mogą mieć problem ze zrozumieniem tego, co Głusi chcą im przekazać – zdarza się, że oni sami nie wiedzą co miga do nich tłumacz podczas konferencji lub wydarzenia. Dzieje się tak, dlatego że w Polsce funkcjonują dwa języki migowe – PJM i SJM. PJM to język wizualno-przestrzenny, którym posługuje się większość osób Głuchych, natomiast tego drugiego najczęściej uczą się słyszący. SJM bazuje na gramatyce języka polskiego, jest jego kalką. Niestety, niesłyszący zazwyczaj nie znają tak dobrze zasad języka polskiego, a organizatorzy nie zawsze są w stanie zweryfikować jak miga tłumacz – komentuje Alicja Szurkiewicz, koordynatorka tłumaczeń na PJM w Fundacji Kultury bez Barier.

Gwara w migowym
Regionalizmy oraz gwara to elementy charakterystyczne zarówno dla polskiego języka mówionego, jak i migowego. Na ich powstanie istotny wpływ miał okres zaborów – w różnych częściach podzielonego państwa powstawały szkoły dla osób Głuchych, w których równocześnie rozwijały się różne odmiany migowego. W efekcie nawet podstawowe przedmioty czy zawody migało się inaczej w zależności od lokalizacji – zarejestrowano m.in.: aż 6 regionalnych znaków określających cytrynę, 5 fryzjera, a 4 autobus. Najwięcej przejawów gwary w języku migowym występuje w centralnej Polsce i na Podkarpaciu, a najmniej na Dolnym Śląsku oraz w Raciborzu i jego okolicach. Język migowy, tak jak język foniczny, rozwija się na przestrzeni lat i ewoluuje. Część znaków przestaje być używana, bo rzeczy, które określają, wychodzą z użytku lub po prostu z biegiem lat inaczej je nazywamy.

Emocje ukryte w gestach
Głusi ujawniają w komunikacji przeżywane uczucia, a emocje mają często niemalże wypisane na twarzy. Mimika to, obok tempa i sposobu pokazywania znaków, bardzo ważny element języka migowego. W gestykulacji i wyrazie twarzy odzwierciedla się też charakter niesłyszących. Osoby nieśmiałe czy spokojne pokazują znaki łagodniej, w wolniejszym tempie, natomiast ruchy Głuchych z wybuchowym usposobieniem, pewnych siebie są bardziej energiczne, szybsze i wyraziste.
Sytuacją, w której zazwyczaj dajemy ponieść się emocjom, jest kłótnia.

Głusi, tak jak wszyscy, sprzeczają się między sobą, przeklinają, a ich wymianie zdań często towarzyszy wydawanie przez nich różnych dźwięków. To, że ktoś nie słyszy nie oznacza, że nie ma rozwiniętych strun głosowych czy aparatu mowy – osoby głuche krzyczą na siebie zarówno gestami jak i ustami, choć wykrzykiwane przez nich „słowa” nie zawsze mają sens. W kłótni niesłyszących główną rolę odgrywa przede wszystkim mimika, a miganie jest bardziej żywiołowe i nerwowe niż na co dzień.

Nie taki diabeł straszny
Czy wiesz, że jako osoba słysząca, używasz na co dzień znaków z języka migowego? Jednym z nich jest dobrze znany gest kciuka w górę. Wiele znaków z języka migowego stosuje się nieświadomie, jako podkreślenie wypowiadanych słów czy ich ilustrację. Prosząc kogoś czasami składamy dłonie jak do modlitwy, a chcąc dać komuś znać, że go obserwujemy, wskazujemy dwoma palcami na swoje oczy, a później na daną osobę. Te proste gesty mają podobne znaczenie w polskim języku migowym – pierwszy oznacza „proszę”, a drugi „patrzę”. Nie wszystkie znaki są jednak tak samo interpretowane przez każdego.

– Znak „L” pokazywany przez kibiców Legii w międzynarodowym języku migowym oznacza miłość i jest częścią gestu „kocham Cię”, w którym ułożenie palców przypomina rogi. Gest ten został użyty przez papieża Franciszka podczas spotkania z wiernymi, na którym obecni byli niesłyszący, ale niektóre osoby nieznające języka migowego odebrały go jako symbol satanistyczny. Dla Głuchych znak ten wyraża tylko jedno – darzenie kogoś uczuciem i choć znaki są wizualnie do siebie podobne, to w „kocham Cię” kciuk jest odgięty, natomiast pokazując rogi przylega do złożonych palców – dodaje Alicja Szurkiewicz z Fundacji Kultury bez Barier.
Teraz już wiesz, że język migowy to znacznie więcej niż powtarzanie wyuczonych na pamięć gestów, a w każdym państwie miga się w innym języku. Ciekawostki przedstawione w tekście to jedynie mały fragment zagadnienia, a język migowy skrywa w sobie jeszcze wiele sekretów.

O Fundacji
Fundacja Kultury bez Barier działa na rzecz dostępności kultury dla osób z różnymi potrzebami. Organizacja inicjuje wydarzenia i pomaga innym instytucjom w przygotowaniu eventów dostosowanych do osób z niepełnosprawnościami. Fundacja adaptuje materiały audiowizualne oraz wizualne poprzez tworzenie audiodeskrypcji, napisów dla niesłyszących czy tłumaczeń na język migowy. Jednym z działań fundacji jest popularyzacja tematu pętli indukcyjnych oraz tworzenie platformy TU Możesz, umożliwiającej zlokalizowanie miejsc przystosowanych do osób niesłyszących. Fundacja prowadzi także działalność edukacyjną i szkoleniową. Dodatkowo organizacja wspiera otwartość instytucji publicznych, przedsiębiorstw oraz przestrzeni miejskich.