Naukowcy ze Stanford School of Medicine pokazali, jak duże znaczenie może mieć ruch dla starszych mięśni. „Efekt u starych zwierząt jest znaczny. Odkryliśmy, że regularne ćwiczenia przywracają młodość systemom naprawczym tkanki. Komórki macierzyste mięśni zaczynają wyglądać i zachowywać się, tak jak u znacznie młodszych zwierząt” – opowiada prof. Thomas Rando, autor badania opisanego na łamach magazynu „Nature Metabolism”.

„Prace prowadzone przez nas i innych pokazały, że regeneracja tkanek spada wraz z wiekiem, a wynika to z osłabienia funkcji dorosłych komórek macierzystych. Wielu naukowców szuka sposobów na odmłodzenie tych komórek” – dodaje ekspert.

Badacze sprawdzili, co dzieje się u regularnie ćwiczących na młynku myszy w wieku 20 – oraz 3-4 miesięcy. Odpowiada to wiekowi 60-70 i 20-30 lat u ludzi.

Zwierzęta ćwiczyły z taką intensywnością, aby czuły się komfortowo, podobnie jak wielu ludzi dbających o zdrowie. Po trzech tygodniach okazało się, że u starszych, ruszających się zwierząt pojawiła się zdolność do naprawy uszkodzonych mięśni. U młodych gryzoni możliwości te pozostały bez zmian.

Jak wynika z dalszych testów, podobny skutek przyniósł przeszczep komórek macierzystych z mięśni starszych ćwiczących myszy – do młodszych, lecz niećwiczących.

To nie wszystko. „Odmładzające” działanie miała także krew ruszających się gryzoni. Transfuzja krwi od ćwiczących regularnie starszych zwierząt – do ich rówieśników, którzy niewiele się ruszali, powodowała podobne odmłodzenie komórek macierzystych mięśni.

To pozwala sądzić, że ćwiczenie powoduje produkcję jakichś krążących we krwi związków, które wpływają na te komórki.

Dalsze badania pokazały z kolei, że podobne odmłodzenie można uzyskać poprzez zwiększenie produkcji pewnej cząsteczki – cykliny D1. Cząsteczka ta uczestniczy w pobudzaniu macierzystych komórek mięśni, po uszkodzeniu tkanki. Sugeruje to możliwość odmładzania (do pewnego stopnia) mięśni za pomocą tej lub podobnej substancji.

„Gdyby udało się opracować lek imitujący to działanie, moglibyśmy odczuć korzyści bez miesięcy ćwiczeń” – mówi prof. Rando.

Więcej informacji – na stronie:

http://med.stanford.edu/news/all-news/2020/04/exercise-restores-youthful-properties-to-muscle-stem-cells-of-ol.html (PAP)

mat/ zan/, PAP Nauka w Polsce

Prof. Dulak jest kierownikiem Zakładu Biotechnologii Medycznej Wydziału Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, dyrektorem naukowym Śląskiego Parku Technologii Medycznych Kardio-Med Silesia w Zabrzu i członkiem m.in. Komitetu Biotechnologii PAN. Badania naukowe nad komórkami macierzystymi prowadzi od kilkunastu lat.

Rozmówca PAP opowiada, że naukowcy w rzetelnych i potwierdzonych badaniach naukowych oczywiście wykazali już skuteczność terapii komórkami macierzystymi w leczeniu niektórych chorób. To dlatego np. przeszczepy komórek macierzystych ze szpiku kostnego stosowane są m.in. w leczeniu niedokrwistości, niedoborów immunologicznych, białaczek. „Działanie tych przeszczepów związane jest z tym, że w szpiku kostnym znajdują się też komórki macierzyste i progenitorowe. Są to komórki, które odtwarzają komórki krwi” – tłumaczy naukowiec.

Poza tym – mówi profesor – badania naukowe potwierdziły, że komórki macierzyste pobrane z komórek oka mogą być stosowane w leczeniu uszkodzenia rogówki. I dodaje, że komórki macierzyste pobrane ze skóry pomagają w leczeniu np. rozległych oparzeń czy owrzodzeń.

„Jeśli jednak ktoś wie, iż komórki macierzyste mogą przynosić świetny skutek w jednej chorobie – to nie wystarczy, żeby analogiczne terapie oferować do leczenia wielu innych chorób. W dodatku, jeśli takie eksperymentalne terapie nie mają uzasadnienia naukowego” – podkreśla rozmówca PAP.

Do takich działań, które bez podstaw są szeroko reklamowane, zalicza on zastosowanie komórek z krwi pępowinowej czy z tzw. galarety Whartona w sznurze pępowinowym do leczenia np. autyzmu, porażenia mózgowego czy stwardnienia zanikowego bocznego. „Nie ma żadnych dowodów na to, że komórki macierzyste mają jakikolwiek związek z autyzmem czy z porażeniem mózgowym” – opowiada. I dodaje, że są poważne wątpliwości co do „macierzystości” komórek z galarety Whartona.

„Stosować takie komórki ‘macierzyste’ do leczenia autyzmu czy do leczenia porażenia mózgowego to tak, jakby stosować aspirynę na wszelkie możliwe choroby. Aspiryna owszem – jest świetnym lekiem: przeciwzapalnym czy przydatnym w chorobach układu krążenia. Ale to nie znaczy, że można nią leczyć np. wrzody żołądka” – porównuje. Prof. Dulak zwraca też uwagę, że każda terapia eksperymentalna może przynosić skutki uboczne.

„Skandalem jest odpłatne oferowanie tego rodzaju terapii pacjentom, którzy cierpią na ciężkie, nieuleczalne choroby – z sugestią, że to jest metoda, która może przynieść efekty” – mówi. Jak dodaje, nawet, jeśli pacjent chce wierzyć, że nastąpi cud – żaden lekarz czy naukowiec nie powinien tego sugerować.

„Lekarz ma obowiązek powiedzieć pacjentowi, że terapia, którą mu oferuje, to eksperyment. Musi przedstawić pacjentowi wszelkie za i przeciw przeprowadzenia próby” – mówi naukowiec.

„Czerwona lampka ostrzegawcza powinna się nam zapalić, jeśli udział w eksperymentalnej terapii komórkami macierzystymi jest płatny” – sugeruje prof. Dulak pacjentom, którzy rozważają skorzystanie z takich rozwiązań. Jak wyjaśnia, w rzetelnych badaniach naukowych pacjenci nie muszą płacić za udział w terapii, o której nie wiadomo, jaki przyniesie skutek. Takie badania finansowane są np. z grantów.

Dodaje jednak, że niekiedy również lekarze w publicznych placówkach – często w dobrej wierze – decydują się na przeprowadzenie terapii eksperymentalnej, z wykorzystaniem komórek macierzystych.

„Uważam, że w przypadku nieuleczalnych obecnie chorób pacjent i lekarz mają prawo podjęcia ryzyka. Nic jednak nie zwolni lekarzy czy naukowców z obowiązku myślenia i odpowiedzialności. Powinni oni postępować w jedyny dopuszczalny sposób: rozeznać, czy dana terapia w leczeniu danej choroby ma wystarczające i rzeczywiste uzasadnienie medyczne i biologiczne, czy ma podstawy naukowe. I czy szanse na korzyści przewyższają ryzyko niepowodzeń i efektów ubocznych. Nie można tworzyć w pacjentach złudnej nadziei” – podkreśla naukowiec.

Aby takie eksperymentalne terapie można było prowadzić, za każdym razem konieczna jest zgoda komisji bioetycznej. Prof. Dulak krytykuje jednak ich praktykę: „W mojej ocenie komisje bioetyczne w sposób bardzo niefrasobliwy zgadzają się czasami na tego rodzaju próby, nie mając nawet solidnej wiedzy, czym są komórki macierzyste”.

KOMÓRKI MACIERZYSTE I ICH RODZAJE

Według powszechnie przyjętych przez środowisko naukowe kryteriów – mówi prof. Dulak – komórki macierzyste charakteryzują się dwiema cechami. „Pierwsza z nich to zdolność do samoodnowy – takich podziałów, w wyniku których powstają ponownie niezróżnicowane komórki macierzyste. Druga cecha to naturalna zdolność niewyspecjalizowanych komórek do różnicowania się w kierunku różnych komórek” – opowiada.

Nie jest jednak tak, że każda komórka macierzysta może się zróżnicować do dowolnego typu komórki. A intensywne podziały komórek same w sobie nie są żadnym dowodem na „macierzystość” – zwraca uwagę rozmówca PAP.

Jeśli chodzi o wykorzystywanie komórek macierzystych, naukowcy zajmują się trzema ich grupami. Są to komórki pluripotencjalne, multipotencjalne i unipotencjalne.

Komórki pluripotencjane – mają zdolność do różnicowania do niemal wszystkich typów komórek w organizmie (z wyjątkiem np. komórek łożyska). W przyrodzie komórki pluripotencjalne występują w zarodku. Ponieważ jednak badania na zarodkowych komórkach macierzystych mogą budzić zastrzeżenia natury etycznej, wypracowano sposób, jak uzyskać komórki pluripotencjalne z dorosłych komórek organizmu. To tzw. indukowane komórki pluripotencjalne (IPS). Za badania związane z tym tematem Shinya Yamanaka otrzymał w 2012 r. Nagrodę Nobla. Jak wyjaśnia prof. Dulak, komórki takie jak krwinki białe czy komórki skóry można przeprogramować tak, by uzyskać z nich IPS-y.

Komórki multipotencjalne – różnicują tylko do komórek wywodzących się z jednego z trzech listków zarodkowych. Przykładem komórek multipotencjalnych są np. komórki hematopoetyczne w szpiku kostnym. One różnicują do różnych komórek krwi. W szpiku kostnym znajdują się też komórki mezenchymalne, które różnicują do kości, chrząstek, tłuszczu.

Natomiast komórki unipotencjalne – różnicują do jednego rodzaju komórek, np. komórek jednej tkanki. Przykładem są chociażby znajdujące się w mięśniach komórki satelitarne, które mają zdolność do regeneracji mięśni szkieletowych.

Zrozumienie tego podziału pomaga rozeznać się, gdzie terapie komórkami macierzystymi (i jakiego typu) mogą mieć sens.

CZY TO, CO REKLAMUJE SIĘ JAKO KOMÓRKI MACIERZYSTE, TO KOMÓRKI MACIERZYSTE?

Badania kliniczne (z udziałem ludzi) wykorzystujące indukowane komórki pluripotencjalne na świecie dopiero ruszają – mówi prof. Dulak. „W Polsce indukowane komórki macierzyste, IPS, jeszcze nigdzie nie są obecne w ofercie leczenia” – zauważa. Dodaje, że proces ich otrzymywania jest skomplikowany i czasochłonny. „Mój zespół np. potrzebuje trzech tygodni, aby z IPS-ów z uzyskanych z krwi ludzkiej powstały kardiomiocyty – komórki serca. Ale nie wykonujemy badań na ludziach. To wciąż są badania na zwierzętach eksperymentalnych” – opowiada.

To, co oferują niektóre gabinety, może jednak sprawiać wrażenie właśnie terapii „komórkami macierzystymi”. „Jedna z takich metod sprowadza się do pobrania krwi od pacjenta z chorobami stawów, jej inkubacji w temperaturze 37 stopni, a potem wstrzyknięcia do stawu. To nie ma nic wspólnego z terapią komórkami macierzystymi (choć reklamuje się ją łącznie z terapią komórkami macierzystymi). Można mieć duże wątpliwości co do skuteczności metody” – mówi prof. Dulak.

Prof. Dulak zachęca pacjentów do ostrożności. „Na razie wszelkie oferty związane z podawaniem tzw. komórek macierzystych z tkanki tłuszczowej, z własnej krwi, czy z galarety Whartona to nie są terapie komórkami macierzystymi w świetle rzetelnych badań naukowych. Nie ma wystarczającego uzasadnienia naukowego do stosowania tych terapii” – mówi.

Pytany, czy komórki macierzyste mogą być pomocne w ortopedii, prof. Dulak odpowiada: „Istnieją komórki, które potrafią wytwarzać chrząstkę; są to komórki mezenchymalne ze szpiku kostnego. Na razie jednak brak przekonujących dowodów, by tego typu metody stosować w sposób komercyjny”.

Nadzieje budzi wykorzystanie komórek macierzystych do regeneracji serca po zawale. Ale nie komórek ze szpiku kostnego, tłuszczu, czy galarety Whartona, tylko IPS różnicowanych do kardiomiocytów. Nad rozwiązaniami w tym zakresie pracuje wiele zespołów na świecie, w tym nasze w Krakowie i Zabrzu. Na razie jednak nie ma wystarczających badań, które pokazywałyby, jak taki zabieg powinien wyglądać, aby był skuteczny i nie przynosił szkody pacjentowi – mówi prof. Dulak.

W październiku wybuchł skandal, dotyczący stosowania tzw. komórek macierzystych pobranych ze szpiku w leczeniu przewlekłej niewydolności serca. Uniwersytet Harvarda wycofał ponad 30 prac Piero Anversy, który w swoich badaniach proponował, jak prowadzić takie terapie po zawale. Anversie zarzucono, że swoje badania fałszował. „Na szczęście w Polsce nie oferowano komercyjnie zabiegów jego pomysłu” – podsumował prof. Dulak.

BANKI KRWI PĘPOWINOWEJ

Prof. Dulak wyraża też wątpliwości związane z niektórymi terapiami z użyciem krwi pępowinowej oraz komórek z tzw. galarety Whartona ze sznura pępowinowego. W krwi pępowinowej zawarte są komórki progenitorowe krwi, a więc dające początek komórkom krwi. „Macierzystość” komórek z galarety Whartona jest natomiast bardzo wątpliwa.

„Terapia z użyciem komórek z krwi pępowinowej może być wykorzystana do leczenia pacjentów, którzy chorują na choroby krwi” – ocenia naukowiec. Chodzi np. o takie przypadki zachorowania na niedobory odporności czy białaczkę, kiedy nie można znaleźć dawców szpiku kostnego. „Na świecie wykonano już kilkadziesiąt tysięcy przeszczepień krwi pępowinowej. To ma uzasadnienie” – mówi.

Krytykuje jednak ideę komercyjnych banków krwi pępowinowej. Według niego gromadzenie krwi pępowinowej ma sens tylko w bankach publicznych, gdzie komórki mogą być wykorzystane przez dowolną osobę, a nie jedynie przez dawcę (zwłaszcza, że w przypadku rozwoju u dziecka choroby nie ma podstaw do zastosowanie jego własnej krwi Bankowanie takiej krwi tylko na prywatny użytek to polisa bez pokrycia” – ocenia.

EKSPERYMENTY

Prof. Dulak zaznacza, że badania nad komórkami macierzystymi prowadzone są obecnie w najlepszych laboratoriach. Może się więc okazać, że z czasem komórki macierzyste znajdą kolejne zastosowania.

Obiecującymi kierunkami badań jest wykorzystywanie IPS-ów w terapii Parkinsona (takie badania prowadzi się w Szwecji), a także w terapii zwyrodnienia plamki żółtej oka (Japonia). Trwają też badania nad wykorzystywaniem komórek zarodkowych w leczeniu innej choroby oczu – choroby Stargardta.

Zarodkowe komórki macierzyste różnicowane do komórek produkujących osłonkę mielinową nerwów testowane są też w USA w ramach badań u pacjentów zaraz po uszkodzeniu rdzenia kręgowego – mówi prof. Dulak.

Na razie jednak badania te przeprowadzono na małych grupach pacjentów. Aby potwierdzić lub obalić hipotezy o słuszności stosowania w tych przypadkach komórek macierzystych, potrzeba o wiele większych prób, prowadzonych w odpowiedni sposób, z zachowaniem grup kontrolnych i tzw. „ślepej” próby (kiedy ani pacjent ani lekarz nie wiedzą, czy podawany zastrzyk zawiera badany lek – a w tym przypadku komórki- czy tylko sól fizjologiczną).

Autorka: Ludwika Tomala, PAP – Nauka w Polsce

Dla niej to była najgorsza możliwa wiadomość.

– Kiedy rozpoczęłam leczenie przygotowujące do przeszczepu, zaszłam w ciążę i musiałam je przerwać, abym mogła urodzić moje dziecko. Był to dla mnie moment bardzo bolesny, ponieważ lekarze powiedzieli, że nie mogę utrzymać ciąży, że muszę ją przerwać – opowiada Blanca.

Ciąży nie przerwała, za to wstrzymała się z przygotowaniami do przeszczepu szpiku. Coś za coś – dziecko pierwsze, swoje zdrowie na drugim miejscu. Po urodzeniu córeczki temat walki z białaczką znów znalazł się na pierwszym planie. Przeszczep się odbył, Blanca pokonała chorobę, a jej córa ma trzy lata i rośnie zdrowo.

Dla niego to było mało istotne. Przynajmniej na początku. Piotr mieszka w Polsce i o przeszczepach szpiku dowiedział się, gdy przy okazji choroby Nergala Doda apelowała o rejestrowanie się w bazie dawców. Formularz miał przez kilka miesięcy i odkładał jego wypełnienie na później. Gdy w końcu się na to zdecydował, trwało to łącznie kilka minut.

Zarejestrował się i… nic. Nie było zgodności jego szpiku z żadnym z chorych na białaczkę. Dopiero po 5 latach zadzwonił telefon. Ktoś czekał na jego szpik, po kilku tygodniach otrzymał informację o metodzie poboru: afereza. Brzmi tajemniczo, ale to prosty zabieg. Przypomina pobieranie krwi, tyle że trwa kilka godzin, podczas których z filtrowanej krwi dawcy pobiera się komórki krwiotwórcze.

– Już wtedy dużo myślałem o pacjencie, miałem mieszane uczucia – z jednej strony radość, z drugiej obawa czy podołam, bo każda moja decyzja, nawet tak prozaiczna jak styl życia czy sposób odżywiania się, może mieć wpływ na życie tej osoby – mówi Piotr. Dlaczego styl życia? By zwiększyć liczbę komórek macierzystych, musiał przyjmować zastrzyki. Panicznie bał się igieł, ale strach przełamał w modelowy sposób: sam je sobie wbijał. Na dzień przed zabiegiem biegł jeszcze w runmageddonie. Nie miał pojęcia, komu ma pomóc.

Dwa lata od przeszczepienia Piotr dostał informację o tym, kim jest „jego” pacjentka, a najważniejsze – że jest zdrowa. Klinika z Argentyny skontaktowała się z Fundacją DKMS z informacją, że również ona chciałaby uzyskać dane swojego bliźniaka.

– Byłam niecierpliwa, wysyłałam wiadomości do mojego lekarza z Buenos Aires, bo chciałam poznać mojego dawcę – osobę, której zawdzięczam cud, ponieważ to dzięki niej dziś tutaj jestem. Chciałam mu podziękować. Bardzo bym chciała go przytulić – wspomina Blanca.

Piotr i Blanca wciąż utrzymują kontakt, póki co za pośrednictwem komunikatorów internetowych, ale niewykluczone, że za jakiś czas spotkają się osobiście. Łączącą ich więź postanowili uwiecznić w formie dwóch, niemalże bliźniaczych tatuaży.

Piotr pierwszy zrobił tatuaż i bardzo mnie to wzruszyło, ponieważ oznaczało to, że on naprawdę czuł jak ważne jest to, co zrobił. Był dawcą szpiku dla kogoś i czuł to. Poruszyło mnie to i ja wyraziłam to tak samo. Jest to pewien sposób na stworzenie więzi z nim.

Piotra możesz oglądać w nowej kampanii DKMS. Uratowanie życia drugiej osobie okazało się łatwiejsze niż mógł przypuszczać. Czy Ty też spróbujesz?

Źródło: Fundacja DKMS

Przechowalnie krwi pępowinowej
Dziś kobieta będąc w ciąży, oprócz wielu dylematów przed jakimi staje, ma do podjęcia jeszcze jedną ważną decyzję: czy zdeponować komórki macierzyste? – Tak, to zdecydowanie jest pytanie, które każda kobieta w ciąży powinna sobie zadać. Poród jest jedynym momentem, kiedy tę krew można pobrać – mówi lek. med. Tomasz Baran z Polskiego Banku Komórek Macierzystych (PBKM).
Krew pępowinowa jest źródłem przede wszystkim krwiotwórczych komórek macierzystych. Dają one początek komórkom krwi: erytrocytom – krwinkom czerwonym odpowiadającym za transport tlenu w organizmie człowieka, krwinkom białym – leukocytom, biorącym udział w zwalczaniu wszelkich zakażeń oraz płytkom krwi – trombocytom, niezbędnym w procesie krzepnięcia krwi.
Samo pobranie krwi pępowinowej nie jest skomplikowanym procesem. W obliczu tego, co kobieta przechodzi w trakcie porodu, jest wręcz nieodczuwalne. – Robi się to po przecięciu pępowiny. Krew podlega następnie preparatyce, w efekcie której izolowane są komórki macierzyste. Te komórki są badane i zamrażane. Jeżeli jest potrzeba ich wykorzystania (np. w leczeniu chorób hematologicznych) rozmraża się je i po kolejnych badaniach, i po potwierdzeniu przydatności do transplantacji, przeszczepia się osobie potrzebującej. Procedura i zastosowanie komórek pozyskanych z krwi pępowinowej jest bardzo podobna jak przeszczepianie komórek macierzystych ze szpiku (potocznie nazywane przeszczepianiem szpiku) – informuje Tomasz Baran z PBKM.
Aby zdeponować krew pępowinową najpierw należy podpisać umowę z bankiem komórek macierzystych. Następnie o decyzji, że procedura pobrania krwi pępowinowej będzie miała miejsce, należy poinformować szpital, w którym kobieta planuje rodzić. Taką informację szpitalowi powinien przekazać też sam bank, w którym komórki macierzyste deponujemy. Po podpisaniu umowy, bank wyposaży nas w tzw. zestaw pobraniowy, który zabieramy ze sobą do szpitala, kiedy poród się zacznie. Następnie szpital powinien poinformować bank o tym, że procedura miała miejsce. Bank w ciągu 24 h wysyła po krew pępowinową specjalnego kuriera. Po jej odebraniu, krew poddaje się badaniom i przygotowuje do zamrożenia w ciekłym azocie. Następnie bank informuje zainteresowanych, że krew pępowinowa została zdeponowana i wręcza certyfikat, który upoważnia do dysponowania nią.
Z początkiem kwietnia ruszył w Polsce czwarty publiczny bank krwi pępowinowej. Bezpłatne pobranie i zdeponowanie krwi pępowinowej (inicjatywę finansuje Polski Bank Komórek Macierzystych) jest możliwe jedynie w Szpitalu Klinicznym Dzieciątka Jezus w Warszawie. Trzy pozostałe banki tego nie robią, bo Ministerstwo Zdrowia nie zapewniło na ten cel środków. Idea inicjatywy jest taka, że przechowywana krew pępowinowa trafia do zarówno polskiego, jak i światowego rejestru. Z chwilą oddania krwi do takiego banku, rodzice nie mogą nią już dysponować. Krew pępowinowa oddana jest dla publicznego dobra, tak aby, ktoś, kto jest w potrzebie, mógł z niej skorzystać. Deponując krew w banku komercyjnym, rodzice mają na nią wyłączność.
– Jednorazowy koszt wynosi ok. 1900 – 2200 zł w zależności od standardu banku, z którym podpiszemy umowę. Ta opłata jest podzielona na część wnoszoną przed porodem (600 zł) oraz po porodzie (ok. 1500 zł). W związku z przechowywaniem tej krwi przez długie lata, wnosi się opłatę raz na rok za przechowywanie w wysokości ok. 430 zł – informuje lekarz z Polskiego Banku Komórek Macierzystych.

Pobór i co dalej?
Zasadniczym pytaniem, które zadają sobie rodzice jest: Czy zdeponowana krew pępowinowa ma kres przydatności? – Krew może być przechowywana w bez końca, najstarsze próbki krwi pępowinowej na świecie mają 23 lata i nadal są przydatne do leczenia – mówi dr Baran. – Krew pępowinowa, jako źródło komórek macierzystych, obecnie jest traktowana na równi ze szpikiem i krwią obwodową. W 2010 roku w Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy ilość przeszczepień komórek z krwi pępowinowej przewyższyła ilość przeszczepień komórek ze szpiku. Jest to dowód, na to, że ta krew jest nieocenionym darem w potrzebie – przekonuje lekarz.
Jak sytuacja wygląda w Polsce? Krew pępowinowa jest wykorzystywana rzadziej z prostego powodu: mało krwi jest zgromadzonej w bankach publicznych i rodzinnych. W Polsce wykonuje się ok. 800 przeszczepień komórek macierzystych rocznie, z czego w kilku tylko wykorzystuje się krew pępowinową. W sytuacji, kiedy przeszczepienie jest potrzebne, a krwi pępowinowej nie ma, szuka się dawcy szpiku lub zmagazynowanej gdzieś krwi pępowinowej, która choć jest pod wieloma względami lepszym materiałem, ale też droższym niż szpik.
Załóżmy, że dochodzi do sytuacji, w której rodzice chcą skorzystać z krwi pępowinowej, która została zdeponowana w banku. – W Polskim Banku Komórek Macierzystych do tej pory sześć razy przekazaliśmy przechowywaną krew do przeszczepienia. Jesteśmy jedynym w Polsce bankiem z doświadczeniem w tej procedurze, jako jedyni też mamy wykwalifikowany zespół (z dziedziny transplantologii, transfuzjologii czy hematologii), który na zlecenie rodziców ustala wszystkie szczegóły z kliniką transplantacyjną – podkreśla Baran. – Ponieważ jesteśmy certyfikowanym przez międzynarodowe organizacje (m.in. American Association of Blood banks czy Cord Blood Europe) bankiem, nie ma problemu z wykorzystaniem tej krwi gdziekolwiek, gdzie zdecydują rodzice. To my zajmiemy się dostarczeniem w odpowiednich warunkach komórek z naszego banku zlokalizowanego przy Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie do kliniki, w której ma się odbyć przeszczepienie. „Nasze” przeszczepienia odbyły się do tej pory we Wrocławiu, Bydgoszczy, Lublinie, Warszawie oraz w Miszkolcu na Węgrzech – opowiada lekarz.

Co mogą komórki macierzyste?
Jak podaje klinika Progenis, obecnie komórki macierzyste są wykorzystywane w leczeniu ponad 70 chorób (nowotwory, choroby układu krwiotwórczego, Parkinson, a nawet cukrzyca), a naukowcy nie ustają w poszukiwaniu ich nowych zastosowań. Najbardziej znanym wykorzystaniem komórek macierzystych jest stosowany od wielu lat przeszczep szpiku kostnego.
Banki komórek macierzystych coraz częściej zachęcają nas do „zdeponowania” krwi pępowinowej. Przekonują, że może ona uratować w przyszłości nie tylko dawcę tych komórek, ale także jego rodzinę. Niewątpliwie dostęp do własnych zamrożonych komórek macierzystych likwiduje konieczność poszukiwania dawcy na wypadek choroby. Ponadto organizm nie odrzuci własnych komórek, dlatego ryzyko powikłań lub właśnie odrzucenia jest znikome. Krew pępowinowa dziecka kwalifikuje się także jako materiał, z którego mogą skorzystać rodzice, a także rodzeństwo. Prawdopodobieństwo skuteczności terapii wynosi wówczas 50 proc.
Z tego też względu co jakiś czas świat obiegają (a scenarzystom seriali dostarczają pomysłów) historie, w których bohaterami są właśnie rodzeństwa. Z czego jedno z dzieci zostało poczęte właśnie po to, aby pomóc choremu bratu czy siostrze. W 2008 roku w Hiszpanii, na świat przyszedł chłopczyk, który miał być lekarstwem dla swojego brata, który cierpiał na bardzo ostrą odmianę anemii i musiał być poddawany bardzo częstym transfuzjom krwi. „Dziecko – lekarstwo” lub „dziecko – cud”, jak ochrzciły je media, urodziło się dzięki in – vitro. Do macicy kobiety wprowadzono tylko komórki, które były najbardziej zbliżone genetycznie do chorego brata. Resztę zamrożono lub zutylizowano, co wywołało głośny protest kościoła katolickiego i etyków. Transfuzja krwi pępowinowej noworodka rozpoczęła proces zdrowienia chorego brata. W lutym 2011 roku podobny przypadek miał miejsce we Francji. Na świat przyszedł chłopiec – również poczęty z wyselekcjonowanego materiału genetycznego, również po to, aby pomóc wyleczyć brata. Podobnie, jak w przypadku z Hiszpanii, transfuzja jego krwi pępowinowej była początkiem kuracji leczniczej chorego brata.
Oczywiście, nie wszystkie historie są aż tak spektakularne. Cały czas trwają badania na mające odpowiedzieć na pytanie, na co jeszcze komórki macierzyste mogą pomóc. W 2009 roku podczas zjazdu „American Society of Cell Biology” naukowcy poinformowali, że komórki macierzyste pochodzące z pępowiny mogą znaleźć zastosowanie w leczeniu osób, których rogówka uległa zbliznowaceniu. Z kolei ponad rok temu w Polsce, wykonano pierwszy zabieg rekonstrukcji piersi z komórek macierzystych, po jej usunięciu z powodu nowotworu. Komórki macierzyste (występują nie tylko w krwi pępowinowej) uzyskano z tłuszczu pacjentki. Powstałą na ich bazie zawiesinę wszczepiono w miejsce amputowanej piersi.
W 2010 roku amerykańska stacja CBS opisała przypadek 40 – letniego mężczyzny, którego komórki macierzyste miały wyleczyć z wirusa HIV. Mężczyzna chorował również na białaczkę. Poddał się przeszczepowi szpiku, który nie tylko wyleczył go z nowotworu, ale także zahamował rozwój wirusa HIV. Sprawa stała się głośna w Stanach Zjednoczonych. Głos w niej zabrał m.in. Michael Saag, z Uniwersytetu w Alabamie: „To fantastycznie, że tak się stało, ale taka terapia jest zbyt ryzykowna, żeby stosować ją jako standardowe leczenie u pacjentów z HIV”.
Najnowszym przykładem wykorzystania komórek macierzystych jest przypadek Brytyjki, opisany przez wyspiarskie media w czerwcu 2011 roku. Jaqueline przez dziewięć lat cierpiała, ponieważ doświadczyła niezwykle przykrej reakcji alergicznej, widocznej na twarzy, na… pastę do zębów. Jednak do tego wniosku kobieta doszła po kilku latach wizyt u lekarzy, z których żaden nie potrafił jej pomóc. Oferowane kremy tylko pogarszały jej stan i sprawiały, że wysypka na twarzy stawała się jeszcze bardziej bolesna i dokuczliwa. Kobieta w końcu odkryła, że przyczyną jej problemów jest laurylosiarczan sodu – składnik pasty do zębów. Jednak zaprzestanie używania past do zębów, które składnik zawierały, nie załatwiło sprawy. Wysypka przestała boleć, ale twarz, która przez wiele lat była wystawiona na działanie składnika, była na trwałe oszpecona. Jaqueline dowiedziała się o metodzie, którą brytyjscy lekarze stosowali np. w przypadku leczenia ofiar bombardowań. Komórki pobrano zza ucha Jaqueline i odpowiednio „wyhodowano”. Potem, w przygotowaną specjalnie do tego celu laserem twarz, je wszczepiono. Kobieta, pytana przez dziennikarzy, opisywała, że czuje się tak jakby ktoś oddaj jej z powrotem te 9 lat życia, ból zniknął, a jej twarz znów wygląda estetycznie.

(Nie)Dobre komórki macierzyste?
Skoro komórki macierzyste są tak dobre i skuteczne, to dlaczego tak rzadko się je wykorzystuje, a szpitalne sale nie świecą pustkami? Jako odpowiedź przywołać należy przypadek Iana Rosenberga z Wielkiej Brytanii. Serce Iana powróciło do pełnej sprawności po tym, jak wstrzyknięto mu jego własny szpik. Naukowcy podkreślają jednak, że Rosenberg to odosobniony pacjent, ponieważ w przypadku Koreanki, która miała uszkodzony rdzeń kręgowy, terapia komórkami macierzystymi nie okazała się już tak skuteczna, żeby nie powiedziesz szkodliwa. Hwang Mi – Soon początkowo odzyskała zdolność ruchową po autoterapii komórkami macierzystymi. Jednak druga seria pogorszyła stan Koreanki. Nastąpił regres w leczeniu, kobieta znów usiadła na wózku, a na dodatek pojawiły się u niej trudne do zwalczenia bóle. Naukowcy są bardzo ostrożni także w przypadku leczenia choroby Parkinsona komórkami macierzystymi. Doświadczenia prowadzone np. na małpach są obiecujące, ale jeszcze nie na tyle, żeby ogłosić sukces. Komórki macierzyste potrafią się zmienić w każdą tkankę organizmu. Lekarze zastanawiają się jednak, skąd wstrzyknięta do mózgu komórka ma wiedzieć, że ma się akurat zmienić w neuron, a nie w inną tkankę? Poważnych pytań jest o wiele więcej. Specjaliści podkreślają natomiast, jednocześnie nie dezawuując, przypadków wyleczenia, że terapie komórkami macierzystymi to dla współczesnej medycyny nadal ląd w większości jeszcze nieznany.

Trochę historii
Po raz pierwszy z sukcesem zastosowano komórki macierzyste z krwi pępowinowej w 1988 roku. Miało to miejsce we Francji, ale biorcą był kilkuletni chłopiec, Amerykanin, który otrzymał komórki pobrane podczas porodu jego siostry. W zespole zajmującym się leczeniem chłopca byli m in. Francuzi (prof. Gluckman) oraz Amerykanie (prof. Broxmeyer). – Właśnie od tego zabiegu zaczęła się era rosnącej popularności krwi pępowinowej jako źródła komórek do przeszczepień. Nieco później zaczęły działać (w Stanach Zjednoczonych) banki (tzw.publiczne), które gromadzą porcje komórek w celu ich wykorzystania dla osób potrzebujących niespokrewnionych (podobnie jak ma to miejsce w przypadku rejestrów dawców szpiku) – informuje dr Baran. – Od lat 90. na świecie, a od roku 2002 (wtedy powstał PBKM) w Polsce, działają banki rodzinne, które na życzenie i koszt rodziców przechowują komórki na potrzeby konkretnej rodziny – dodaje lekarz.

Wbrew powszechnej opinii zawał dotyka coraz częściej ludzi w wieku produkcyjnym (a nie wyłącznie osoby starsze), co oprócz oczywistych konsekwencji zdrowotnych niesie za sobą ogromne konsekwencje ekonomiczne. Straty związane z mniejszą wydajnością w pracy osób po zawale są znacznie wyższe niż koszty ich leczenia. W obliczu niżu demograficznego, z którym zmaga się większość rozwiniętych państw, stanowi to poważny problem społeczny. Dlatego też informacje płynące od naukowców z USA dają szansę i nadzieję na skuteczną walkę z tą chorobą cywilizacyjną.

W badaniu przeprowadzonym przez amerykańskich naukowców wzięli udział pacjenci, u których rozpoznano niewydolność serca po zawale mięśnia sercowego i charakteryzujący się 40% lub niższą frakcją wyrzutową lewej komory. W pierwszym etapie terapii pozyskano z tętnic wieńcowych własne (autologiczne) komórki macierzyste pacjentów i po odpowiednim ich przetworzeniu, namnożono do ok. jednego miliona dla każdego pacjenta. Następnie ponownie wprowadzono je w uszkodzone w wyniku zawału obszary w sercu.

Wyniki dwuletnich badań potwierdzają korzystny wpływ przeszczepionych komórek macierzystych. W pierwszym roku zauważono wzrost frakcji wyrzutowej lewej komory o 8,1%, w kolejnym natomiast aż o 12,9%. U pacjentów, którzy mogli być poddani badaniem rezonansem magnetycznym, odnotowano znaczne obniżenie rozmiaru martwicy mięśnia sercowego oraz wzrost i powiększenie tkanki żywej lewej komory z 146,3 gramów do 164,2 gramów. – Jeśli badania na większą skalę potwierdzą nasze wyniki, będziemy mogli powiedzieć, że mamy lekarstwo na niewydolność serca, gdyż po raz pierwszy będziemy mieli coś, co zregeneruje martwą tkankę sercową – mówi dr n. med. Roberto Bolli z Uniwersytetu w Louisville.

Przechowalnie krwi pępowinowej
Dziś kobieta będąc w ciąży, oprócz wielu dylematów przed jakimi staje, ma do podjęcia jeszcze jedną ważną decyzję: czy zdeponować komórki macierzyste? – Tak, to zdecydowanie jest pytanie, które każda kobieta w ciąży powinna sobie zadać. Poród jest jedynym momentem, kiedy tę krew można pobrać – mówi lek. med. Tomasz Baran z Polskiego Banku Komórek Macierzystych (PBKM).

Krew pępowinowa jest źródłem przede wszystkim krwiotwórczych komórek macierzystych. Dają one początek komórkom krwi: erytrocytom – krwinkom czerwonym odpowiadającym za transport tlenu w organizmie człowieka, krwinkom białym – leukocytom, biorącym udział w zwalczaniu wszelkich zakażeń oraz płytkom krwi – trombocytom, niezbędnym w procesie krzepnięcia krwi.

Samo pobranie krwi pępowinowej nie jest skomplikowanym procesem. W obliczu tego, co kobieta przechodzi w trakcie porodu, jest wręcz nieodczuwalne. – Robi się to po przecięciu pępowiny. Krew podlega następnie preparatyce, w efekcie której izolowane są komórki macierzyste. Te komórki są badane i zamrażane. Jeżeli jest potrzeba ich wykorzystania (np. w leczeniu chorób hematologicznych) rozmraża się je i po kolejnych badaniach, i po potwierdzeniu przydatności do transplantacji, przeszczepia się osobie potrzebującej. Procedura i zastosowanie komórek pozyskanych z krwi pępowinowej jest bardzo podobna jak przeszczepianie komórek macierzystych ze szpiku (potocznie nazywane przeszczepianiem szpiku) – informuje Tomasz Baran z PBKM.

Aby zdeponować krew pępowinową najpierw należy podpisać umowę z bankiem komórek macierzystych. Następnie o decyzji, że procedura pobrania krwi pępowinowej będzie miała miejsce, należy poinformować szpital, w którym kobieta planuje rodzić. Taką informację szpitalowi powinien przekazać też sam bank, w którym komórki macierzyste deponujemy. Po podpisaniu umowy, bank wyposaży nas w tzw. zestaw pobraniowy, który zabieramy ze sobą do szpitala, kiedy poród się zacznie. Następnie szpital powinien poinformować bank o tym, że procedura miała miejsce. Bank w ciągu 24 h wysyła po krew pępowinową specjalnego kuriera. Po jej odebraniu, krew poddaje się badaniom i przygotowuje do zamrożenia w ciekłym azocie. Następnie bank informuje zainteresowanych, że krew pępowinowa została zdeponowana i wręcza certyfikat, który upoważnia do dysponowania nią.

Z początkiem kwietnia ruszył w Polsce czwarty publiczny bank krwi pępowinowej. Bezpłatne pobranie i zdeponowanie krwi pępowinowej (inicjatywę finansuje Polski Bank Komórek Macierzystych) jest możliwe jedynie w Szpitalu Klinicznym Dzieciątka Jezus w Warszawie. Trzy pozostałe banki tego nie robią, bo Ministerstwo Zdrowia nie zapewniło na ten cel środków. Idea inicjatywy jest taka, że przechowywana krew pępowinowa trafia do zarówno polskiego, jak i światowego rejestru. Z chwilą oddania krwi do takiego banku, rodzice nie mogą nią już dysponować. Krew pępowinowa oddana jest dla publicznego dobra, tak aby, ktoś, kto jest w potrzebie, mógł z niej skorzystać. Deponując krew w banku komercyjnym, rodzice mają na nią wyłączność.

- Jednorazowy koszt wynosi ok. 1900 – 2200 zł w zależności od standardu banku, z którym podpiszemy umowę. Ta opłata jest podzielona na część wnoszoną przed porodem (600 zł) oraz po porodzie (ok. 1500 zł). W związku z przechowywaniem tej krwi przez długie lata, wnosi się opłatę raz na rok za przechowywanie w wysokości ok. 430 zł – informuje lekarz z Polskiego Banku Komórek Macierzystych.

Cały artykuł znajdziecie w najnowszym numerze EksMagazynu – do kupienia w Empikach w całej Polsce, oraz w e-wydaniu – do kupienia tutaj.