Prof. Merecz- Kot pracuje w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie bada patologie relacji międzyludzkich w pracy – takie jak agresja, mobbing, molestowanie seksualne i dyskryminacja. Jest ekspertką w zakresie zdrowia psychicznego pracujących, jej prace poświęcone są także stresowi zawodowemu oraz stresowi traumatycznemu w życiu zawodowym i pozazawodowym.

Jej zdaniem, mówienie o mobbingu jest trudne, ponieważ w społeczeństwie nastąpiła erozja norm i dobrego obyczaju. „Społeczne przyzwolenie na przedmiotowe czy instrumentalne traktowanie drugiego człowieka i brak elementarnej kindersztuby epatujące nas codziennie na ulicach, w środkach masowego przekazu i mediach społecznościowych sprawia, że wielu ludzi albo traci orientację w tym, co przyzwoite a co nie, bądź bezradnie przymyka oko na dziejące się zło” – ocenia psycholog.

Przyznaje, że coraz częściej musi tłumaczyć rzeczy podstawowe – wychodząc od powiedzenia: „nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe”. Stwierdzenie: „są rzeczy, których nie uchodzi robić” podczas niektórych prowadzonych przez nią wykładów i szkoleń wywołuje tylko zdziwienie.

PRZEMOC PSYCHICZNA W PRACY, SZKOLE, NA UCZELNI

Badaczka definiuje mobbing jako sprzeniewierzenie się dobremu obyczajowi, który nakazuje z szacunkiem traktować drugiego człowieka. To zachowania i działania, które upokarzają, odbierają drugiemu godność, marginalizują w grupie społecznej, wystawiają na szyderstwa i pośmiewisko, odbierają głos i prawo do obrony.

„Nie muszą być to spektakularne akcje w postaci krzyków i wyzwisk, drastycznej i oczywistej niesprawiedliwości w traktowaniu pracownika lub współpracownika. Najgorszy z możliwych to mobbing +w białych rękawiczkach+, czyli szyderstwo rzucone w twarz, gdy nikt inny nie słyszy. Również niezauważanie, czyli największa psychiczna męka ostracyzmu, kiedy stajemy się niegodni nawet spojrzenia drugiej osoby” – wylicza prof. Merecz-Kot.

Kolejne przykłady ukrytego mobbingu to skrajny formalizm stosowany tylko wobec jednej osoby, specyficzna intonacja głosu w treściowo neutralnym poleceniu, wykorzystywanie wyższego stanowiska do nękania, opowiadanie żartów, które odnoszą się do cech mobbowanego, szkodzenie mu poza miejscem pracy poprzez rozsiewanie plotek i insynuacje.

„Dodajmy do tego uporczywą powtarzalność tych zachowań, skutkującą wyczerpaniem emocjonalnym osoby nękanej i częstą obojętność osób zarządzających – dyrektorów i właścicieli firm uznających, że problemu nie ma” – podsumowuje prof. Merecz-Kot.

PRAWO PRACY NIE CHRONI PRZED MOBBINGIEM

Zdaniem badaczki, polskie prawo pracy nie daje wystarczającej ochrony przed mobbingiem. Prof. Merecz-Kot spotyka się z niewystarczająca wiedzą na temat mobbingu w środowisku sędziów i adwokatów. Dodatkowo stwierdza, że nawet taka ochrona nie obejmuje osób zatrudnionych na umowach cywilnoprawnych czy policjantów.

„Stroną w postępowaniu przed sądem pracy jest pracodawca, a ten niekoniecznie jest sprawcą mobbingu. Dlatego faktyczni sprawcy często pozostają bezkarni i co więcej, taka konstrukcja prawna motywuje niektórych pracodawców do +zacierania śladów+ mobbingu i stawania po stronie mobbera po to, by oczyścić się ze stawianych przed sądem zarzutów” – mówi psycholog.

Dodaje, że cieszą ją wygrane przez pracowników sprawach o odszkodowanie lub zadośćuczynienie z tytułu mobbingu. Jednak widzi również wieloletnią samotną walkę o własną godność i sprawiedliwość. Psycholog obserwuje, że prawnicy, którzy reprezentują pracodawców, często pozwalają sobie na insynuacje. Sugerują oni, że nie tyle czyn sam w sobie podlega ocenie moralno-prawnej, ale cechy osoby nękanej.

Badaczka przyznaje, że w niektórych sytuacjach problem powstaje przez zachowanie osoby, która w konsekwencji jest później mobbowana, ale podkreśla, że to na pewno nie niweluje moralnej i prawnej niedopuszczalności czynu.

„Nie zgodzilibyśmy się przecież ze stwierdzeniem, że Pani Kowalska, wielokrotnie okradana ze swoich zapasów, jest sama sobie winna, bo robi takie pyszne przetwory, ani z tezą, że spacer nocą i krótka spódniczka, którą nosiła nasza córka, usprawiedliwiają gwałt” – mówi prof. Merecz-Kot.

Z jej analiz wynika, że mobbing w Polsce dotyka ok. 10 proc. pracowników. Takie doświadczenie rujnuje kariery, zdrowie psychiczne poszkodowanych, przynosi cierpienie ich bliskim. Ofiarami mobbingu są też jego cisi obserwatorzy – współpracownicy. Koszty ponoszą także pracodawcy – to zła opinia o firmie, rotacje kadr, brak lojalności i zaangażowania, zachowania odwetowe w mediach, w tym mediach społecznościowych.

JAK SIĘ BRONIĆ

Psycholog radzi, aby nie dopuszczać, by pojedyncze wrogie zachowania sprawcy przerodziły się w systematyczne nękanie. Powinniśmy reagować na każde przekroczenie granic przyzwoitego zachowania i głośno komentować to, co się dzieje. Badaczka podaje przykład takiego komunikatu: „Czy zauważyła pani, że kiedy rozmawiamy, mówi pani podniesionym głosem, co nie zdarza się pani przy innych pracownikach?” albo: „Bardzo pana proszę, by nie komentował pan mojej osoby ani mojej pracy na forum publicznym.”

Jej zdaniem, warto szukać sprzymierzeńców wśród współpracowników, odnotowywać zaistniałe fakty, by móc w sposób kompletny przestawić je swojemu szefowi, albo – gdy to on jest sprawcą – wyższej kadrze zarządzającej, związkom zawodowym. Warto też korzystać z mediacji.

PAP – Nauka w Polsce, Karolina Duszczyk

No właśnie… mili szefowie, niemalże wymarzeni. Wyrozumiali, tolerancyjni, chętni do pomocy, po prostu jak z innej planety. Znajomi nie mogli uwierzyć i nadziwić się, że istnieją jeszcze tacy pracodawcy. Imieniny, Boże Narodzenie, prezenty nawet dla dzieci pracowników.

Było tak kolorowo do pewnego czasu. Przez pierwsze pół roku Marta rano wstawała w skowronkach, polubiła pracę, codziennie szła z uśmiechem na twarzy. Jednak po czasie fascynacji, czar prysł albo po prostu przejrzała na oczy. Być może od początku za bardzo pokazała, jak bardzo zależało jej na tym etacie i zapomniała o sobie. Szefowie zaczęli wymagać wypełniania poleceń, które nie były w zakresie jej obowiązków. Coraz częściej zaczęły się spięcia: ona kontra szef. Przede wszystkim nawet w luźnej rozmowie nie mogła mieć własnego zdania, ponieważ szefostwo narzucało swoje zdanie i było przekonane, że zawsze ma rację.

Dostawała po głowie: za rzeczy, które błędnie zostały zrobione przez pracodawcę. Oczywiście pracodawca nie przyzna się do winy. Był tak pewny siebie i niemalże idealny, że zapomniał o kulturze i dobrych manierach. Krytykował pracowników, klientów.

W końcu Marta otworzyła oczy i zaczęła zauważać wady szefa. Praca stała się zmorą i przymusem. Wypaliła się energia i zapał. Już się nie cieszy tak, jak kiedyś. Po roku pracy w takiej atmosferze, gdzie jest przygniatana uwagami tkwi w ciągłym poczuciu winy i strachu, że popełni gdzieś błąd. Nawet w weekendy nie odpoczywała, bo jej głowę zatruwała praca. Zauważyła, że z uporem maniaka sprawdza wszystkie wystawione dokumenty, czy wyłączyła komputer, zamknęła drzwi. Przestała normalnie funkcjonować. Żyła tylko pracą .Chciała być taką super pracownicą, że nawet nie brała zwolnienia lekarskiego podczas choroby dziecka.

Po długich poszukiwaniach w internecie na temat swojego zachowania uzyskała odpowiedź. Cierpi na nerwicę natręctw. Leczy się pod opieką psychiatry, a to naprawdę trudny rodzaj nerwicy do wyleczenia. Najważniejsze jest jednak to, że podjęła walkę z chorobą.

Po wielu przemyśleniach planuje zmienić pracę, to będzie najlepsze rozwiązanie jej problemu. Zdaje sobie sprawę, że nie będzie łatwo o nowy etat, jednak nie ma siły już dalej tkwić w miejscu. Jest młoda, ambitna, inteligentna. Nie brakuje jej optymizmu. Potrzebuje jednak czasu by wrócić do równowagi psychicznej, by móc na nowo uwierzyć w siebie i zapomnieć o złośliwych komentarzach ze strony szefostwa.

Według ankiety przeprowadzonej przez portal praca.pl 16 proc. ankietowanych zdecydowałoby się zrezygnować z pracy właśnie z powodu toksycznego szefa…

Po czym poznać toksycznego szefa:
*narzuca swoje zdanie nawet w luźnej rozmowie (nie związanej z pracą),
*ośmiesza pracowników,
*zleca zadania do wykonania w nadgodzinach,
*publiczne komentuje zachowanie pracownika,
*źle odnosi się do pracowników i klientów,
*intensywnie kontroluje pracowników,
*wymaga by współpracownicy „donosili” na siebie

Po czym poznać, że tkwimy w toksycznej pracy:
*spada nasza energia i motywacja do pracy,
*stajemy się apatyczni i ospali,
*nie wypoczywamy po pracy, bo ciągle o niej myślimy,
*zaczynamy mięć problemy z układem pokarmowym

Najczęściej mobberem jest przełożony. Wykorzystuje swoją uprzywilejowaną pozycję do „nękania” podwładnego. Zdarza się także, że osobą stosującą tego rodzaju formy przemocy jest członek zespołu, osoba na tym samym szczeblu w organizacji. Zjawisko to występuje rzadziej, ale jego siła jest równie destruktywna. – Zjawisko mobbingu ma zawsze negatywne skutki. Konsekwencje te często są widoczne na różnych płaszczyznach – dla ofiary, zespołu, całej firmy. Osoba poddana takiemu negatywnego oddziaływaniu może odczuwać zaburzenia psychiczne (np. lęk przed pójściem do pracy) i psychosomatyczne np. bóle brzucha czy zaburzenia snu – ocenia ekspert z rynekpracy.pl. Cierpi także zespół, w którym utrzymuje się niekorzystne zjawisko. Zaburzone są w takiej grupie procesy społeczne i komunikacja. Wzrasta tendencja do manipulowania, pojawiają się takie zjawiska jak donoszenie, oczernianie.

Nie zawsze winni pozostają bezkarni. W kwietniu 2012 roku Sąd Rejonowy w Limanowej skazał dyrektorkę zespołu szkół w Podobine (woj. małopolskie), wymierzając jej karę dwóch lat więzienia w zawieszeniu. Sąd uznał, że Anna A. od 1998 roku złośliwie łamała prawa nauczycieli szkoły poprzez m.in. szykanowanie współpracowników, grożenie utratą pracy oraz krytykowanie. Zdaniem sądu dyrektorka doprowadziła do obniżenia samooceny nauczycieli, utraty wiary we własne możliwości, wywołała u nich silne reakcje stresowe i doprowadziła do rozstroju nerwowego. Do wyroku skazującego przyczyniło się samobójstwo nauczycielki, która w jednym z listów pożegnalnym oskarżyła przełożoną o znęcanie się psychiczne.