Od kwietnia do czerwca br. Facebook usunął 22,5 mln wpisów zawierających mowę nienawiści oraz 7 mln postów z fake newsami na temat pandemii COVID-19, co wynika z opublikowanego przez koncern raportu. Dla porównania w pierwszym kwartale 2020 roku, tego typu treści usunięto z Facebooka w liczbie 9,6 mln. To pokazuje skalę zjawiska.

Szerzeniu się hejtu w Internecie sprzyjają dwie rzeczy: pozorna anonimowość sprawcy i łatwy dostęp do mniej lub bardziej anonimowej publiczności. Złość jaką prezentują niektórzy w mediach społecznościowych zdaniem specjalistów często wynika z frustracji, poczucia niedocenienia, prób dowartościowania, a nienawiść jest najczęściej związana z poczuciem krzywdy, niesprawiedliwości, chęcią zemsty, odwetu.

Niestety intensywny hejt przekazywany dalej może u jego odbiorców sprzyjać obniżeniu poczucia wartości, zwiększyć odczuwany stres, nasilić poczucie niepokoju, lęku, bezradności, a nawet spowodować wystąpienie depresji.

Choć hejt nie jest problemem wyłącznie dzieci i młodzieży – według badań Uniwersytetu SWPS w swoim życiu doświadczyło go nawet 25 procent dorosłych – to jednak dzieci i młodzież są najbardziej narażeni na negatywne konsekwencje hejtu.

„Dzieje się tak ze względu na uwarunkowania rozwojowe związane z wiekiem – podatność na wpływy, wrażliwość na krytykę i odrzucenie, potrzebę akceptacji ze strony rówieśników i przynależności do grupy” – mówi psycholog Martyna Zagajewska z Poradni Zdrowia Psychicznego Harmonia, która wchodzi w skład Grupy Lux Med.

Hejt może mieć długotrwałe skutki.

„Choć zaczyna się czasem niewinnie, od potrzeby wyrażenia własnej opinii, to bywa źródłem ogromnego cierpienia, a poradzenie sobie z bólem psychicznym przerasta niejednokrotnie możliwości zaradcze jednostki. Niewątpliwie traumatyzuje, prowadzi do głębokich urazów psychicznych, problemów emocjonalnych, zaburzeń snu, zaburzeń depresyjnych i lękowych, zaburzeń zachowania, czy dolegliwości psychosomatycznych. Przyczynia się do zagrożenia życia i zdrowia w postaci samookaleczeń czy prób samobójczych, a nawet śmierci ” – mówi Martyna Zagajewska.

Sprawa jest poważna, ponieważ „wirtualna inicjacja” zaczyna się coraz wcześniej,  a Internet jest coraz łatwiej dostępny. Cyfrowe prześladowanie może tym bardziej negatywnie wpłynąć na poczucie własnej wartości dziecka, jego percepcję siebie i swoich możliwości. Może również sprzyjać budowaniu obrazu świata, w którym dominuje poczucie zagrożenia, bezradności i bezwzględności.

„Jednocześnie nie sposób całkowicie uchronić dziecko przed negatywnymi opiniami na jego temat. Hejt ze względu na agresywny i obraźliwy charakter, bywa klasyfikowany jako przejaw cyberprzemocy”  – dodaje secjalistka.

Co robić, aby uodpornić się na hejt

• Jak najczęściej rozmawiaj z młodym człowiekiem o tym, co dzieje się w jego wirtualnym świecie.
• Pomóż mu pozbyć się odruchu natychmiastowego reagowania. Przebodźcowany system nerwowy jest mniej odporny na stres.
• Naucz go świadomie wybierać treści.
• Ustalcie właściwe proporcje bycia on-line i offline.
• Wytłumacz na czym polega kultura rozmowy – dialog w duchu empatii, bez przemocy, wyrażanie opinii i spostrzeżeń, ale bez oceniania.
• Bez komunikacji nie ma relacji, a brak relacji owocuje poczuciem samotności, które jest jednym z wyzwalaczy nienawistnych zachowań.
• Należy budować odporność psychiczną, zaczynając od wzmocnienia jej filarów: kontroli (obejmującej kontrolę emocji i poczucie sprawczości), zaangażowania, wyzwania (umiejętność wychodzenia poza strefę komfortu i uczenia się z doświadczeń), pewności siebie.
• Wychowujmy młode pokolenie w wartościach miłości, godności osobistej, odpowiedzialności za słowo i czyn, szacunku, współpracy, akceptacji, tolerancji, wolności.
• Skupiajmy swoją uwagę na treściach rozwojowych i użytecznych społecznie.
• Stawiajmy granice sobie i innym, wyrażajmy opinie, emocje i potrzeby w sposób asertywny.

Pamiętaj! Hejt, który spełnia kryteria pomówienia, szkalowania lub szerzenia nienawiści jest przestępstwem i może stanowić podstawę do wszczęcia postępowania zarówno cywilnego, jak i karnego.

Monika Wysocka, zdrowie.pap.pl

Szczególną uwagę warto zwrócić na to, w jaki sposób wpływają na dzieci. Badania pokazują, że mogą doprowadzić do zwiększenia się agresji wśród młodych ludzi, w szczególności wymierzonej przeciwko członkom mniejszości i grup marginalizowanych.

Jak to było w Kalifornii

Zjawisko to zostało zaobserwowane przy okazji dyskusji, która rozwinęła się w Kalifornii przed referendum w kwestii przyjęcia tak zwanej Propozycji 8. Mieszkańcy stanu mieli zagłosować w sprawie wprowadzenia do konstytucji poprawki, której rezultatem była delegalizacja małżeństw osób tej samej płci. Referendum poprzedzone było długą kampanią prowadzoną zarówno przez przeciwników, jak i zwolenników poprawki, w której udział wzięło wielu popularnych polityków i organizacji.

Analiza przypadków występowania aktów agresji na tle homofobicznym w kalifornijskich szkołach w latach poprzedzających referendum, w trakcie kampanii oraz po jego zakończeniu pozwala zauważyć pewną zależność. Liczba tego typu zachowań znacznie wzrosła w roku 2008, w którym prowadzona była szeroko zakrojona debata na temat Propozycji 8. Jeszcze w roku szkolnym 2001/02 liczba uczniów skarżących się na znęcanie ze względu na orientację seksualną wynosiła 7.6% ogółu. W roku 2008/09 ofiarami agresji na tym tle padło 10.8% wszystkich uczniów. W tym samym czasie odnotowano niewielki spadek liczby przypadków nękania na tle rasy, religii czy płci.

Co ciekawe, jak zauważa autor badań na ten temat, Stephen Russell z University of Texas w Austin, liczba przypadków znęcania jest wyższa niż szacowana liczba osób LGBT uczących się w tamtym czasie w kalifornijskich szkołach. Oznacza to, że ofiarami agresji padały również osoby heteroseksualne, co sugeruje, że napastnicy kierowali się jedynie własnym postrzeganiem rzeczywistości.

Podziały nie tylko wśród dorosłych

Sytuacja mająca miejsce w 2008 w Kalifornii bardzo dokładnie obrazuje zjawisko, które zdarza się, gdy obecny w debacie publicznej temat silnie dzieli społeczeństwo. Wydawać by się mogło, że dyskurs dotyczy jedynie osób dorosłych. W końcu to przede wszystkim do nich, jako wyborców, adresowane są wszelkie kampanie i relacje medialne. Okazuje się jednak, że w rzeczywistości mogą one mieć bezpośrednie skutki także dla osób z pozoru niezaangażowanych w sprawę.

Stephen Russell podkreśla, że chociaż dorosłym często wydaje się, że jest inaczej, dzieci i młodzież słuchają tego, co mają do powiedzenia politycy i dziennikarze. To właśnie wśród tak młodych ludzi dyskusje silnie polaryzujące społeczeństwo mogą powodować powstawanie uprzedzeń i w efekcie agresję. Sytuacja jest szczególnie niesprzyjająca w dobie ciągłej styczności z mediami, które na okrągło podsycają antagonizmy, prowadząc do coraz większych rozłamów w społeczeństwie.

Skutki, jakie dla zdrowia fizycznego i psychicznego młodych ludzi mają uprzedzenia i agresja, są oczywiste. Nie ma natomiast dokładnych badań jednoznacznie definiujących kulturowe przyczyny występowania takich postaw. Jedną z nich może być właśnie prowadzona publicznie dyskusja na tematy dzielące społeczeństwo, w szczególności te dotyczące mniejszości i grup marginalizowanych.

Uważaj na słowa, nie tylko te cudze

Żyjemy w świecie, w którym nie da się uniknąć konwersacji na tematy kontrowersyjne. Każdy ma dostęp do środków przekazu, dzięki którym nasza opinia na dowolny temat może stać się dostępna dla szerokiej publiczności. Co więcej, każdy z nas staje się nadawcą, gdy publicznie piszemy komentarze lub prowadzimy własnego bloga/vloga. Warto więc zwrócić uwagę na to, że to co publikujemy, może mieć realny wpływ na odbiorców i to nie tylko w sferze mentalnej, ale również fizycznej czy zdrowotnej.

W przypadku każdej dyskusji publicznej, która w jakikolwiek sposób dotyczy mniejszości, powinniśmy zadbać o to, aby nie wpływała ona negatywnie na jej członków. Tutaj należy zwrócić uwagę na to, jak negatywny efekt mają wszelkie radykalizmy. Musimy sobie uświadomić, że jeżeli na skutek obecnej w przestrzeni publicznej narracji cierpi jakakolwiek grupa społeczna, to w końcu odbije się to negatywnie na całym społeczeństwie.

Źródło: Pediatrics

Fakt leczenia psychiatrycznego zabójcy nie zamyka wcale dyskusji, ponieważ pomocy psychologa/psychiatry w dorosłym życiu może wymagać nawet co czwarty Polak. Nie każdy będzie schizofrenikiem, jednak stereotypizacja i stygmatyzowanie chorób psychicznych zrobi więcej szkody niż pożytku. Ostatnia rzecz, jakiej potrzeba, to utożsamianie zaburzeń i chorób psychicznych z przemocą, gdy ogromna większość nie ma z nią związku.

Zwłaszcza że, z zaburzeniami czy nie, każdy z nas ma różną podatność na konkretne przekazy i różną skłonność do agresji. Czy osoby cieszące się ze śmierci prezydenta Adamowicza lub nawołujące do kolejnych zamachów są niepoczytalne? Czy osoby żądne zemsty postradały zmysły? Nic na to nie wskazuje, za to są utrzymywane w stanie stałej wrogości do konkretnych ludzi czy poglądów. I działa to w każdą stronę – życzenia śmierci można było znaleźć w ostatnich dniach i na stronach/profilach zdominowanych przez nacjonalistów, i na tych stojących w opozycji do obozu władzy.

Mowa nienawiści nie jest nowa

To zjawisko nie zaczęło się ani dziś, ani w 2010 roku, gdy doszło do zamachu na biuro poselskie PiS. Historia uczy nas, że występowało od najdawniejszych czasów. Historyk starożytnego Rzymu prof. Martin Jehne specjalizuje się w badaniu debaty publicznej w tamtym okresie i nie ma wątpliwości, że spór pomiędzy rzymskimi senatorami mógłby wydać się gorszący dla nas w XXI wieku.

– Bardzo poważne oszczerstwa oponenta politycznego spajały ze sobą ugrupowanie i zapewniały oburzenie, a dzięki temu uwagę reszty, nawet rozrywkę. Podobnie jak dzisiejsze obelgi, groźby i nienawiść w sieci – argumentuje prof. Jahne. Uwłaczanie np. poprzez oskarżeń o kazirodztwo nie było wtedy niczym niezwykłym.

Podobieństw jest więcej, ponieważ mowa nienawiści od wieków jest zależna od kontekstu społecznego. Nie wszędzie konkretne słowo ma taki sam wydźwięk. W starożytnym Rzymie można było kogoś dotknąć, porównując go do króla, ponieważ monarchia była pogardzaną formą władzy. Dziś nacjonalista dotknie kolegę poprzez określenie lewak, podczas gdy to samo słowo wśród osób o lewicowych poglądach wywoła co najwyżej rozbawienie.

Coraz łatwiej zranić

Media społecznościowe sprawiają jednak, że obelgi niegdyś możliwe do przekazania jedynie twarzą w twarz (co samo w sobie wymaga pewnej śmiałości i wysiłku) można napisać niemal każdemu na ziemi, personalnie. Znalezienie konkretnej osoby na facebooku czy twitterze zajmuje bardziej sekundy niż minuty, a komentarz w przestrzeni publicznej nie wymaga nawet takich starań i dociera do setek, czasami tysięcy ludzi. Życzenia śmierci dostają niemal codziennie i Jurek Owsiak z WOŚP, i bloger Matka Kurka, który nieustannie z Owsiakiem walczy. A tysiące innych ludzi czytają te treści i to również ma znaczenie.

60 lat badań mediów dowodzi, że agresywny język debaty publicznej prowadzi do zwiększonej częstotliwości zachowań agresywnych u odbiorców. Zupełnie poważnie – w wyszukiwarkach badań związanych z mową nienawiści i przekazem medialnym nie znaleźliśmy żadnej publikacji (!), która podważałaby tę tezę. Pierwsze są z lat 60., ostatnie ze stycznia 2019. Wszystkie jasno wskazują: im ostrzejsze język i symbolika w mediach, tym wyższy poziom agresji w społeczeństwie.

Nie trzeba sięgać do ekstremalnych przykładów pokroju nazistowskiej, faszystowskiej czy radzieckiej propagandy – agresywny język w codziennej komunikacji medialnej jest ogromnie ważny. Jest więc naukowy konsensus: im bardziej się nakręcamy, tym gorzej dla wszystkich. Dlatego eliminowanie agresji z codziennego języka publicznego jest tak istotne.

Reaguj, po prostu

Dlatego, jeśli masz kontakt z mową nienawiści, nie przechodź obojętnie. Zwłaszcza, gdy dopuszczają się jej osoby bliskie lub są jej ofiarami. Warto zwrócić autorowi uwagę, że coś może być odebrane dużo gorzej lub bardziej dosłownie, niż w jego zamyśle.

Warto też zgłaszać nieodpowiednie treści administratorom portali. Gdy mówimy o tradycyjnych stronach internetowych, obowiązek dbania o treść komentarzy nakłada na administratora prawo. Niektóre portale ostrzegają, że „nie odpowiadają za treść komentarzy”, ale to nieprawda – każdy operator strony internetowej ma prawny obowiązek reagować. Warto im o tym przypominać.

Z kolei w mediach społecznościowych zgłoszenia nieodpowiednich treści można przesyłać automatycznie, taka funkcja znajduje się przy każdym komentarzu. Gorzej, że zgłoszenia analizowane są przez sztuczną inteligencję zamiast żywych ludzi, przez co sito jest wyjątkowo nieszczelne.

Sprawdziliśmy to, wysyłając do facebooka kilka wpisów bezpośrednio nawołujących do masowego zabijania ludzi. Wszystkie nasze zgłoszenia zostały odrzucone. Dlaczego? Mechanizm analizy treści jest bardzo zawodny, ponieważ staje się ślepy na konkretne słowa, jeśli są napisane z błędami, bez spacji lub wypowiedź jest „zmiękczona” słowem oznaczającym szacunek/sympatię – jak „kochany” czy „szanowny”. Na amerykańskim Aalto University sprawdzono wszystkie popularne media społecznościowe oraz wyszukiwarkę Google pod tym względem i każdy z systemów przepuszczał odpowiednio zmodyfikowaną przemoc słowną.

Dlatego warto w ewidentnych przypadkach rozważyć zgłoszenie niebezpiecznych treści do władz. Zgłoszenie możliwości popełnienia przestępstwa należy odpowiednio przygotować, co nie wymaga wielkich starań.

1. zapisz pełen adres url
2. zapisz stronę jako pdf lub zrzut z ekranu z widocznym url.
3. wyślij to wraz z krótkim opisem jako zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa na adres email: sekretariat.cyber@ksp.policja.gov.pl.