Wszyscy wiedzą, że nadciśnienie to poważny problem zdrowotny. Coraz powszechniejsza staje się wiedza, że także wysokie ciśnienie to powód do niepokoju i ostatni dzwonek na zmiany w stylu życia. Niskim ciśnieniem prawie nikt się nie przejmuje, a tymczasem niskociśnieniowcy słaniają się na nogach, piją hektolitry kawy, a jak się skarżą na złe samopoczucie, to słyszą, że wygrali dobry los na loterii życia…

To nie do końca tak. Trzeba pewne sprawy wyjaśnić. Co to jest niskie ciśnienie?

No właśnie: czy ciśnienie 110/70 to niskie ciśnienie?

Nie, to jest ciśnienie optymalne. Powiedzmy jednak o pewnej grupie ludzi, która swoje dolegliwości wiąże z niskim ciśnieniem. Tu są dwie kategorie. Najczęściej… Gdzie to pani zamieści?

W Serwisie Zdrowie Polskiej Agencji Prasowej…

To najlepiej, żeby wywiad był bez zdjęcia, a ja będę się wypowiadał anonimowo.

Dlaczego?

Bo o tym, że z powodu niskiego ciśnienia nie mogą funkcjonować najczęściej mówią kobiety, które następnie wyjaśniają, że muszą usiąść i napić się kawy. Ale wtedy nie mogą pracować…

To niesprawiedliwe, panie profesorze.

Czy spotkała pani mężczyznę, który mówiłby, że ma niskie ciśnienie i musi się napić kawy?

Rzadko, właściwie chyba nie. Ale w końcu różnimy się płciowo, na przykład mamy inne hormony.

Kobiety też wydzielają testosteron, a mężczyźni – estrogen. Hormony nie mają z tym nic wspólnego. U większości tych ludzi, którzy narzekają na niskie ciśnienie i muszą je sobie podnosić kawą, nie ma żadnych dolegliwości związanych z niskim ciśnieniem. Ciśnienie poniżej 120/80 to ciśnienie optymalne. Pytanie jednak, jak niskie może być ciśnienie.

No właśnie. Jak niskie może być prawidłowe ciśnienie?

Zacznę od tego, że jesteśmy w stanie powiedzieć, jakie ciśnienie tętnicze miał człowiek w okresie paleolitu, nazywanego okresem złotego wieku ludzkości, a to z tego względu, że człowiek wówczas najmniej pracował. Szacuje się, że ze względu na dostępność zwierząt i duże umiejętności polowania wystarczyło kilka godzin w tygodniu, żeby zdobyć pożywienie. Człowiek paleolityczny jadł zatem to, co zebrał, i co upolował, a poza tym miał niekończące się wakacje.

W latach 70. naukowcy dotarli do plemion, które wciąż funkcjonowały jako wspólnoty łowiecko-zbierackie. Ludzie z tych plemion mieli ciśnienie tętnicze o wartości średnio 90 na 60 (Hg/mm). Trzeba wiedzieć, że ciśnienie perfuzyjne, czyli takie, które sprawia, że krew dopłynie tam, gdzie powinna, zaopatrując wszystkie komórki w tlen i inne potrzebne składniki, ma właśnie taką wartość: 90 na 60.

Ale może spaść poniżej tej wartości?

Zdarzają się pacjenci, którzy mają ciśnienie skurczowe poniżej 90 mm słupka rtęci. Wówczas jesteśmy przygotowani na to, że może u nich wystąpić problem z zaopatrzeniem w krew narządów, na przykład mózgu czy nerek.

Wyjaśnijmy sobie jednak, że ciśnienie tętnicze to podstawowy mechanizm, dzięki któremu każda komórka jest zaopatrywana w tlen i inne potrzebne substancje docierające wraz z krwią. Człowiek ma wiele ewolucyjnie wykształconych mechanizmów podtrzymujących i podwyższających ciśnienie, natomiast prawie nie ma żadnych mechanizmów obniżających ciśnienie – wszystkie układy regulujące nasz organizm nastawione są na podnoszenie ciśnienia. Ma to związek z tym, że w toku ewolucji człowiek musiał wykształcić mechanizmy zwiększające jego szanse przeżycie w razie ataku. W tym kontekście obniżenie ciśnienia ma tylko jedno zastosowanie – to ma miejsce na przykład w przypadku omdleń wazowagalnych, kiedy ludzie mdleją z emocji czy na widok krwi. Takie omdlenie to atawistyczny mechanizm, dzięki któremu napadnięty ratował się „udając trupa”. Inne atawistyczne mechanizmy obrony zakładają podwyższenie ciśnienia – aby móc uciec czy odpowiedzieć atakiem.

Mówi pan, że większość ludzi przy ciśnieniu poniżej 120 nie ma żadnych niepokojących objawów. Czy zatem można powiedzieć, że ciśnienie poniżej 120 nie daje dolegliwości?

Nie, są pacjenci, którzy dolegliwości mają. Tu wyróżniamy dwie grupy osób, u których mamy do czynienia ze spadkami ciśnienia. 
Pierwsza, na szczęście nieliczna, to pacjenci z chorobami układu nerwowego, w których dochodzi do  uszkodzenia tej części mózgu, która reguluje ciśnienie tętnicze, a zarazem pracę serca i naczyń. Trzeba wiedzieć, że mechanizm ciśnienia tętniczego to bardzo prosta hydraulika. Ciśnienie podnoszą drobne naczynia – kiedy się skurczą, powstaje opór i ciśnienie we wszystkich tętnicach rośnie. U osób z pewnymi chorobami układu nerwowego ten mechanizm nie działa. Jest to olbrzymi problem, bo oczywiście odczuwają z tego powodu szereg dolegliwości. Krótko mówiąc – przy pionizacji ciała spada im ciśnienie i tracą przytomność. Tego typu objawy rozwijają się też przy zaawansowanej chorobie Parkinsona.

Druga grupa, znacznie większa, to ludzie w wieku podeszłym, którzy mają mało elastyczne naczynia i mniej sprawne niż wcześniej serce. Nie oznacza to, że chorują na serce – z wiekiem nasze serce i naczynia po prostu włóknieją, czyli robią się sztywne. Wyobraźmy sobie, że zaciskamy sztywną gumę – w efekcie tego zaciskania ona wpadnie w drgania. Tak samo jest z naczyniami takich osób. Kiedy serce jest w rozkurczu, krew przepływa, bo popychają ją takie zaciskane naczynia, jednak u ludzi ze sztywnymi naczyniami pracują one gorzej. W związku z tym, kiedy trzeba szybko zmienić przepływ krwi, może dojść do objawów spadku ciśnienia. Kiedy to się dzieje? Najczęściej przy pionizacji – czyli przy wstawaniu. Często widzimy starsze osoby, które po wstaniu chwieją się. Kiedyś bardzo częste były omdlenia w kościele – ludzie starsi szli rano na mszę, wcześniej niczego nie jedli, nie pili, a wzięli swoje leki nasercowe, czyli często obniżające ciśnienie, i kiedy wstawali w trakcie nabożeństwa – mdleli.

Czyli na nabożeństwo lepiej iść po posiłku?

Na nabożeństwo trzeba iść przygotowanym, nie tylko duchowo, ale i cieleśnie.

Drugim momentem, w którym do omdlenia może dojść u takich osób, to czas po posiłku, bo wtedy krew zaczyna inaczej krążyć. Ci ludzie, którzy po posiłku chcą się przemieścić, a mają słabe naczynia, mogą doświadczyć omdlenia, bo duża część krwi znajduje się w okolicach układu pokarmowego.

Wyśmiał pan już kobiety słaniające się z powodu niskiego ciśnienia, ale wrócę do tego tematu. Wiele z tych kobiet wiąże swoje złe samopoczucie ze zmianami pogody. Używa zresztą terminu: meteopatia.

Analizowano w różnych krajach wpływ klimatu na wartości ciśnienia tętniczego u ludzi. I rzeczywiście jest pewna zmienność ciśnienia związana z porami roku i wiąże się ją przede wszystkim z nasłonecznieniem. W czasie miesięcy ciepłych ciśnienie jest niższe. Można to tłumaczyć tym, że pod wpływem wyższej temperatury otoczenia naczynia się rozszerzają.

Chciałbym zwrócić uwagę na to, że ludzie mówią czasami, że ciśnienie im „skacze”. Mechanizm tego jest taki, że są to najczęściej takie osoby, które mierzą ciśnienie wtedy, kiedy źle się czują. Złe samopoczucie z jakiegokolwiek powodu, czy jest to ból, czy emocje, to dla naszego organizmu sytuacja stresowa, a nasz organizm na stres, niezależnie od jego powodu, reaguje w sposób jednolity: aktywacji tej części układu nerwowego, która powoduje wzrost ciśnienia. Jeśli ktoś wtedy zmierzy sobie ciśnienie, to ono jest wysokie. Co prawda, jeśli nic nie będzie robił, to po dwóch godzinach ono samo się obniży.

Niektórzy ludzie na sytuacje stresowe mogą też reagować obniżeniem ciśnienia – zwykle nerwowy układ autonomiczny powoduje  w razie stresu wzrost ciśnienia, ale jeśli dany człowiek stosuje strategię przetrwania na „udawanie trupa”, to u takich osób w sytuacji stresowej ciśnienie będzie spadać.

Pamiętajmy, że nie mamy stałego ciśnienia, ono cały czas podwyższa się i obniża. Chorym skarżącym się na skoki ciśnienia pokazuję 24-godzinny pomiar ciśnienia, żeby zobaczyli, jak te wartości w ciągu doby się zmieniają, a oni nawet tego nie odczuli.

Czy jednak istnieje niebezpieczna dolna granica ciśnienia?

Widzimy wielu pacjentów, którzy mają niskie wartości ciśnienia, poniżej 90 na 60 – i dobrze funkcjonują. Pytać trzeba zawsze o przyczynę. Bo jeśli u kogoś spadek ciśnienia jest wynikiem odwodnienia, krwotoku – to jest to bardzo niebezpieczne. Ale jeśli nie ma takiej sytuacji, a człowiek nie odczuwa dolegliwości, nie ma sensu martwić się niskim ciśnieniem.

A kiedy powinna zapalić się lampka alarmowa?

Kiedy niezależnie od wartości ciśnienia pojawiają się dolegliwości: utrata świadomości, ciemno przed oczami, mroczki przed oczami, zachwiania równowagi, omdlenia, uczucie osłabienia takiego stopnia, że człowiek nie jest w stanie ustać i musi się położyć lub przynajmniej usiąść. Wtedy konieczne jest poszukanie przyczyny takich dolegliwości, zatem trzeba się zgłosić do lekarza.

A ci, którzy mają – jak mówią – niskie, czy też – jak mówią lekarze – optymalne – ciśnienie, takich dolegliwości nie odczuwają, ale cierpią z powodu złego samopoczucia?

Zadaje mi pani pytanie: „Jak żyć?” A to nie do mnie, pani redaktor. Warto, by się cieszyli, że nie mają wysokiego ciśnienia, które jest bardzo istotnym czynnikiem ryzyka zgonu. To ryzyko wzrasta już wtedy, gdy ciśnienie przekracza wartość ciśnienia skurczowego 120 mm słupka rtęci. A chcąc poprawić sobie przepływ krwi w naczyniach, warto się wiercić – poruszać nogami, stopami, zaciskać dłonie. Po angielsku nazywa się to „fidgeting” i jest prozdrowotnym działaniem, bo pozwala także spalić trochę kalorii…

Justyna Wojteczek, zdrowie.pap.pl, PAP Zdrowie

Prof. Zbigniew Gaciong, internista,

Jest lekarzem - internistą i hipertensjologiem, oraz wykładowcą i autorem licznych prac naukowych. Kieruje Katedrą i Kliniką Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Ukończył warszawską Akademię Medyczną. W latach 1988‒1990 pracował w Klinice Nefrologii University of Southern California (Los Angeles), gdzie otrzymał stypendium American Heart Association Fellowship Award. W obszarze jego zainteresowań naukowych i klinicznych znajdują się przede wszystkim choroby układu krążenia oraz szerzenie wiedzy na temat tego, jak się przed nimi chronić. Podjął się także konsultacji… filmu, a konkretnie serialu „Lekarze”.

- To sygnał alarmowy, choć często jest on subtelny – podkreśla dr hab. Paweł Rubiś z Oddziału Klinicznego Chorób Serca i Naczyń w Collegium Medicum UJ.

Na przykład ktoś wcześniej bez większego problemu wchodził na czwarte piętro, a teraz już po wejściu na drugie pojawia się zadyszka. Zmniejszona tolerancja wysiłku to generalnie większa męczliwość odczuwana w trakcie wykonywania codziennych czynności. Profesor tłumaczy, że pacjenci różnie opisują te problemy, np. określają je jako przewlekłe zmęczenie, które nasila się, uczucie braku tchu, duszność, „brak sił’, wspomniana zadyszka itp.

- Wbrew pozorom bóle w klatce piersiowej nie są typowymi objawami przewlekłej niewydolności serca – podkreśla specjalista.

Dodaje, że do kardynalnych objawów rozwijającej się niewydolności serca należą też pojawiające się na kończynach obrzęki, zwłaszcza na nogach w okolicach kostek i podudzi, a także powiększenie się obwodu brzucha (tzw. wodobrzusze). Obrzęki i wodobrzusze są rezultatem gromadzenia się wody w organizmie. Jeśli wystąpią tego typu objawy, lepiej nie zawierzać reklamom suplementów diety na „opuchliznę”, tylko udać się do lekarza, zwłaszcza że obrzęki świadczą już o sporym zaawansowaniu potencjalnie śmiertelnej choroby.

O problemach z sercem świadczyć też mogą problemy z pulsem. Prawidłowe tętno to nie tylko odpowiednia liczba uderzeń na minutę mieszcząca się w zakresie 60-80 (oczywiście z poprawką, że serce szybciej się kurczy i rozkurcza, a zatem „bije” w sytuacji wysiłku czy też dużego stresu). Prawidłowe tętno powinno być też miarowe, w równych odstępach, bez nagłych fal wzrostowych.

Prof. Rubiś wskazuje, że u pacjentów z niewydolnością serca bardzo często częstość pracy tego organu w spoczynku jest szybsza – ok. 80-90 na minutę, czasem powyżej 100 na minutę. Może być też nieregularna.

Zadyszka, obrzęki – co robić?

Kardiolodzy podkreślają, że w razie zauważenia:

Postępującej z czasem męczliwości,

Spadku tolerancji wysiłku,

Postępujących obrzęków,

Zauważenia kołatania serca, nieregularnego rytmu serca,

trzeba jak najszybciej zgłosić się do lekarza. Przy czym, choć niewydolność serca to najczęściej przypadłość osób starszych i/lub tych, które:

Mają nadciśnienie,

Mają nieprawidłowy poziom cholesterolu,

Są uzależnione od tytoniu,

Mają cukrzycę,

Mają znaczną nadwagę lub chorują na otyłość,

to wśród pacjentów z niewydolnością serca wcale niemałą grupę stanowią ci młodzi, bez powyższych czynników ryzyka, prowadzący wręcz aktywny tryb życia.

Jak wskazuje prof. Małgorzata Lelonek, kierowniczka Zakładu Kardiologii Nieinwazyjnej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, trzy czwarte pacjentów z niewydolnością serca to osoby z grup ryzyka.

Pozostała jedna czwarta to m.in. pacjenci, którzy mają genetycznie uwarunkowane problemy z układem krążenia albo niewydolność serca pojawiła się u nich wskutek kardiotoksycznego działania patogenów czy jakichś substancji. Wciąż nie jest powszechna wiedza, że wcale nie takim rzadkim problemem są choroby serca, które powstają wskutek przechorowania ostrej infekcji wirusowej, np. grypy. Stąd szczepienia przeciwko grypie to pośrednio także profilaktyka chorób serca. W Polsce co roku na niewydolność serca zapada 220 tysięcy osób.

Dr hab. Agnieszka Pawlak, kierowniczka Pododdziału Niewydolności Serca Kliniki Kardiologii Inwazyjnej CSK MSWiA podkreśla, że w razie wystąpienia niepokojących objawów, które mogą wskazywać na niewydolność serca, konieczne jest wykonanie dwóch badań:

ECHO serca

Oznaczenie w surowicy krwi peptydu natiuretycznego typu B (BNP).

Ich rezultaty będą dla lekarza istotną wskazówką diagnostyczną i terapeutyczną, przy czym nieodzowną częścią diagnostyki jest… rozmowa z pacjentem i badanie przedmiotowe (oglądanie, osłuchanie, opukanie).

Dobre dla serca nawyki poranne

Pacjenci z niewydolnością serca powinni otrzymać od swojego zespołu terapeutycznego proste wskazówki, które pomogą im kontrolować chorobę i nie dopuścić do jej dalszego rozwoju. To nie tylko instrukcje dotyczące diety i aktywności fizycznej. Część z nich dotyczy prostych czynności, które warto wykonywać codziennie rano:

Zważenie się

Pomiar ciśnienia tętniczego

Pomiar tętna.

Tego rodzaju codzienna obserwacja, której rezultaty najlepiej zapisywać w specjalnym dzienniczku, pozwala na bardzo szybkie wykrycie problemów, którym można zaradzić od razu.

- Jeśli na przykład w ciągu dwóch-trzech dni zwiększyła się masa ciała, może to oznaczać, że konieczne jest zwiększenie dawek niektórych leków, na przykład diuretycznych (moczopędnych) – tłumaczy prof. Pawlak.

Osobom zdrowym takie nawyki także nie zaszkodzą, a stanowią dobre działania profilaktyczne, bo w łatwy sposób pozwalają wykryć nieprawidłowości.

Jak mierzyć puls

Dr Rubiś zachęca wszystkich do regularnego mierzenia tętna, w czym pomóc mogą szeroko dostępne aplikacje na smartfony. Można to też robić bez żadnych dodatkowych urządzeń.

Aby pomiary były wiarygodne, trzeba je robić w stanie spoczynku, najlepiej o stałej porze, przykładając trzy palce (drugi, trzeci i czwarty) do tętnicy promieniowej, w miejscu małego zagłębienia w nadgarstku pod kciukiem. Uderzenia liczymy przez 60 lub 30 sekund (w tym drugim wypadku wynik mnożymy przez dwa). Należy zwracać uwagę nie tylko na liczbę uderzeń (częstotliwość), ale i miarowość (równe odstępy między uderzeniami, czy puls w pewnym momencie nie przyspiesza, czy jest chaotyczny).

Warto przy tym pamiętać, że doświadczony lekarz z pomiaru tętna wyczyta szereg informacji o stanie serca i układu krążenia, biorąc pod uwagę wiele jego cech (nie tylko miarowość i częstotliwość), dlatego postawienie diagnozy lepiej zostawić specjaliście.

Niewydolność serca: czy trzeba brać leki na nadciśnienie?

Niektórzy pacjenci z niewydolnością serca nie mają problemów z nadciśnieniem, a otrzymują od lekarza receptę na leki obniżające ciśnienie. Specjaliści przyznają, że wielu z nich po przeczytaniu ulotki dołączonej do medykamentu, samowolnie go odstawia. Takie samowolne działanie to błąd!

- Pacjent z niewydolnością serca rzadko ma nadciśnienie. I słyszę potem, że odstawił te leki, bo ma prawidłowe ciśnienie. Ale w niewydolności serca te leki nie służą temu, by ciśnienie obniżać. Te leki mają odciążyć i spowolnić serce – wyjaśnia prof. Przemysław Leszek z Kliniki Niewydolności Serca i Transplantologii Instytutu Kardiologii w Warszawie.

Każdy lekarz zaleca pacjentom czytanie ulotek dołączonych do leku, ale kolejnym krokiem, w razie wątpliwości, powinno być przedyskutowanie ich z lekarzem prowadzącym.

Prof. Pawlak ubolewa, że tymczasem nawet 80 proc. pacjentów z niewydolnością serca nie kontynuuje przyjmowania zaleconych leków. Narażają się w ten sposób na zaostrzenie choroby, które może mieć fatalne skutki. Zaznacza, że jeśli terapia jest dobrze prowadzona, w czym wiele zależy od pacjenta, możliwe jest zmniejszanie dawek leków, a czasem także ich odstawienie. Jednak taką decyzję podjąć może wyłącznie lekarz na podstawie uzyskanych do tej pory rezultatów terapii i stanu pacjenta.

Zdarza się też, że pacjent stosuje się do zaleceń, a poprawy nie ma, a nawet dochodzi do pogorszenia stanu. Wciąż pacjent nie jest wtedy na straconej pozycji, bo wówczas podejmowane są kolejne działania, tym razem związane już z interwencją chirurgiczną.

Niewydolność serca: co po pobycie w szpitalu

W razie zaostrzenia się niewydolności serca pacjent trafia do szpitala. Rocznie dzieje się tak w Polsce 150 tysięcy razy. Prof. Lelonek uczula, że od momentu rozpoczęcia hospitalizacji aż do roku od momentu wypisu ze szpitala występuje wysokie ryzyko zgonu i powtarzających się hospitalizacji z powodu kolejnych zaostrzeń choroby. Tym bardziej zatem jest to czas na skrupulatne wdrożenie zaleceń zawartych w wypisie otrzymanym ze szpitala, bo ich przestrzeganie pozwala uniknąć ponownej hospitalizacji.

Justyna Wojteczek, zdrowie.pap.pl, PAP Zdrowie

Źródło:

Konferencja „7 Elementów Niewydolności Serca”, zorganizowana przez Sekcję Niewydolności Serca Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego przy współpracy z Medicalpress.

Na doniosłość zapobiegania i właściwego leczenia nadciśnienia tętniczego krwi, zarówno farmakologicznego, jak i niefarmakologicznego wskazuje Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego (PTNT) w najnowszym dokumencie „Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym - 2019 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego”. Jest to już piąta w ciągu minionych 17 lat, edycja wytycznych tego towarzystwa naukowego.

Dlaczego tak ważne jest zapobieganie nadciśnieniu tętniczemu, a jeśli ono wystąpi jak najbardziej skuteczne jego leczenie?

Otóż, jak podano w Zaleceniach PTNT:

• nadciśnienie tętnicze jest to najczęstsza choroba występująca w Polsce,
• nadciśnienie tętnicze jest najważniejszym modyfikowalnym (czyli takim, na który mamy wpływ i któremu możemy zapobiec) czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia, a według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization) jest wciąż pierwszą przyczyną przedwczesnych zgonów na świecie.
• wysokość ciśnienia tętniczego wykazuje liniowy związek ze śmiertelnością i zapadalnością na choroby układu krążenia takie jak: zawał serca, udar, choroba tętnic obwodowych, a także niewydolność nerek, we wszystkich grupach wiekowych, etnicznych, zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.

Fakty o nadciśnieniu w Polsce

PTNT podkreśla:

• dane z ostatnich 20 lat wskazują na wzrost rozpowszechnienia nadciśnienia tętniczego w Polsce
• według badania NATPOL 2011, rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego wśród osób w wieku 18–79 lat w ciągu 10 lat wzrosło z 30% do 32%, czyli dotyczy 9,5 milionów osób w tej grupie wiekowej. Do tej liczby należy dodać, na podstawie rezultatów badania POLSENIOR, ponad milion osób z nadciśnieniem tętniczym po 80. roku życia.
• na podstawie badań NATPOL 2011 i WOBASZ z 2014 roku (w którym badano częstość występowania podwyższonego ciśnienia tętniczego wśród dorosłych Polaków w wieku 19–99 lat) można oszacować liczbę chorych z nadciśnieniem w Polsce na około 11 mln osób.
• utrzymanie się obserwowanych tendencji może spowodować, że do roku 2035 liczba pacjentów z nadciśnieniem tętniczym zwiększy się o połowę.
• około 30% osób w Polsce nie wie o swojej chorobie nadciśnieniowej, co wynika z faktu, że
• prawie 40% dorosłych osób w naszym kraju nie zna wartości własnego ciśnienia tętniczego.

PTNT przekonuje, że najskuteczniejszą metodą uniknięcia lub opóźnienia rozwoju nadciśnienia tętniczego, (prewencja pierwotna) jest modyfikacja stylu życia, a zwłaszcza zapobieganie otyłości oraz zwiększenie aktywności fizycznej. 
Modyfikacja stylu życia jest ważna u wszystkich osób, w całym społeczeństwie, ale warto też wiedzieć, kto jest zagrożony nadciśnieniem o wiele bardziej, niż przeciętna osoba w populacji.

Grupy szczególnie wysokiego ryzyka rozwoju nadciśnienia tętniczego wg PTNT:

1. Pacjenci z rodzinnym obciążeniem chorobami układu krążenia (udar mózgu, zawał serca, niewydolność serca) — kobiety przed 65. rż., mężczyźni przed 55. rż.
2. Osoby z cukrzycą lub współistniejącą chorobą nerek.
3. Chorzy z przynajmniej dwoma klasycznymi czynnikami ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.
4. Osoby z ciśnieniem tętniczym wynoszącym 130/85 mm Hg lub wyższym.

Ze względu na niską wykrywalność nadciśnienia tętniczego w Polsce PTNT zaleca, aby przesiewowymi pomiarami ciśnienia tętniczego objąć wszystkie osoby dorosłe, u których pomiary ciśnienia tętniczego powinny być wykonywane przynajmniej raz w roku, niezależnie od wcześniejszych wartości ciśnienia.

Korzyści ze skutecznego leczenia nadciśnienia tętniczego

Leczenie nadciśnienia po prostu się opłaca, tak w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym, pod warunkiem jednak, że jest ono skuteczne. Efekty zaś można osiągnąć tylko wtedy, gdy pacjent solidnie współpracuje z zespołem terapeutycznym. Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego podaje, że podstawowym celem terapii pacjenta z nadciśnieniem tętniczym jest zmniejszenie śmiertelności oraz globalnego ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych i nerkowych, bowiem skuteczne obniżenie ciśnienia tętniczego zmniejsza względne ryzyko:

• zgonu o 10–15%
• powikłań w układzie sercowo-naczyniowym o 20%, a zwłaszcza
• udaru o 35%
• niewydolności serca o 40%,
• a także opóźnia progresję choroby nerek.

Jednocześnie globalna strategia leczenia pacjenta z nadciśnieniem tętniczym powinna obejmować skorygowanie wszystkich pozostałych, modyfikowalnych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, a w szczególności dążenia do prawidłowej masy ciała oraz prawidłowych wartości osoczowego stężenia cholesterolu, stężenia kwasu moczowego i częstości rytmu serca (czyli tętna).

Kiedy włączyć leczenie niefarmakologiczne a kiedy farmakologiczne

Leczenie nadciśnienia to nie tylko, i często nie od razu, wypisanie przez lekarza tabletek. Wprost przeciwnie. PTNT podaje, że:

• pierwszym i nieodzownym elementem terapii nadciśnienia tętniczego jest postępowanie niefarmakologiczne (polegające na modyfikacji stylu życia)
• postępowanie niefarmakologiczne powinno zostać zalecone na pierwszej wizycie lekarskiej u wszystkich chorych z podejrzeniem nadciśnienia tętniczego (powyżej ≥140/90 mm Hg)
• postępowanie niefarmakologiczne należy wdrożyć również u osób z wysokim prawidłowym ciśnieniem tętniczym (130-139/85-89 mm Hg)
• decyzja o jednoczasowym zastosowaniu lub dołączeniu leczenia farmakologicznego nie zwalnia pacjenta i lekarza od dalszego przestrzegania zasad zmian stylu życia.

Te niefarmakologiczne sposoby radzenia sobie z nadciśnieniem, choć efektywne, nie są jednak łatwe dla pacjentów. Wskazują na to liczne obserwacje. Stąd kardiolodzy postulują, ze względu na niedostateczne stosowanie się chorych do zaleceń zmian stylu życia, że rekomendowanie zmiany stylu życia nie powinno opóźniać decyzji o włączeniu terapii farmakologicznej, szczególnie u pacjentów z uszkodzeniami narządowymi lub z bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.

U większości pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, obok zmian stylu życia, konieczne jest zatem zastosowanie leczenia farmakologicznego.

Decyzję o włączeniu leków do leczenia nadciśnienia tętniczego zawsze podejmuje lekarz, ale niezależnie od rodzaju i ilości zaleconych leków w leczeniu nadciśnienia lekarz zawsze zaleca jednocześnie pacjentowi leczenie niefarmakologiczne.

Korzyści z zastosowania leczenia niefarmakologicznego

Przestrzeganie zaleconej przez lekarza poprawy stylu życia u osoby z nadciśnieniem tętniczym przyczynia się do:

• istotnego obniżenia ciśnienia tętniczego,
• zwiększenia skuteczności leków przeciwnadciśnieniowych,

oraz może:

• zmniejszyć ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych,
• zapobiec rozwojowi NT u osób obciążonych rodzinnie tą chorobą.

Leczenie niefarmakologiczne, czyli zmiany stylu życia, które lekarz zaleca w celu osiągnięcia powyższych korzyści zdrowotnych, są następujące:

• osiągnięcie i utrzymanie optymalnej masy ciała,
• stosowanie odpowiedniej diety, w tym: ograniczenie soli, zmniejszenie spożycia tłuszczów nasyconych(o tym bardziej szczegółowo niżej), zwiększenie spożycia warzyw i owoców; zalecane rodzaje diety to m.in. dieta śródziemnomorska i dieta DASH (której skuteczność wykazano w badaniu DASH − Dietary Approaches to Stop Hypertension, Dieta w Leczeniu i Zapobieganiu Nadciśnienia)
• ograniczenie spożycia alkoholu
• rezygnacja z palenia tytoniu
• zwiększenie regularnej aktywności fizycznej (jej rodzaj, natężenie i czas trwania uzgodnij z lekarzem).

Poniżej przedstawione zostały jeszcze bardziej szczegółowo różne, praktyczne wskazówki dotyczące leczenia niefarmakologicznego, czyli zalecanych zmian stylu życia u osób z nadciśnieniem tętniczym.

Dbaj o prawidłową masę ciała

Staraj się, aby Twoje BMI nie przekraczało 25 kg/m2, nie dopuszczaj do nadmiernego przytycia, a jeśli masz nadwagę lub otyłość, jak najszybciej rozpocznij zdrowe odchudzanie.
Sukces w schudnięciu przy nadwadze lub otyłości może:

• spowodować nie tylko obniżenie ciśnienia tętniczego, lecz również zmniejszenie zaburzeń lipidowych i insulinooporności, widoczne zwłaszcza przy otyłości brzusznej
• poprawić skuteczność działania leków przeciwnadciśnieniowych.

W schudnięciu pomaga stosowanie diety śródziemnomorskiej i diety DASH w połączeniu z wysiłkiem fizycznym.
Jeśli lekarz zalecił Ci schudnięcie – zmodyfikuj swoją dietę i zacznij jakąś aktywność fizyczną już dziś!

Zmodyfikuj swoją dietę

Najlepiej w kierunku diety śródziemnomorskiej i diety DASH:

• ogranicz sól poniżej 5 g/dobę:
• robiąc zakupy wybieraj produkty nie zawierające soli oraz porównuj jej zawartość na etykietach produktów i wybieraj te o mniejszej jej zawartości;
• w czasie gotowania zup, kasz, ziemniaków, przygotowywania mięsa, ryb, surówek zmniejsz ilość dodawanej zwyczajowo soli, przynajmniej częściowo spróbuj zastępować ją ziołami, poeksperymentuj, które zioła lubisz ty i twoja rodzina.
• nie dosalaj na talerzu, najlepiej nie stawiaj solniczki na stole

Jest to bardzo ważne zalecenie ponieważ:

• udowodniono związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy spożyciem soli a wartościami ciśnienia tętniczego
• zbyt duże spożycie soli może przyczynić się do oporności w leczeniu NT
• ograniczenie spożycia soli powoduje obniżenie ciśnienia tętniczego
• ograniczenie soli może dać taki korzystny efekt, że lekarz będzie mógł zmniejszyć Ci liczbę i dawki leków przeciwnadciśnieniowych, ale nie rób tego na własną rękę, tylko i wyłącznie na zlecenie lekarza!
• obniżenie spożycia soli może zmniejszyć ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych.

Kolejne zalecenia dietetyczne to:

• Jedz każdego dnia warzywa w różnych kolorach, wybieraj  zwłaszcza zielone (sałata, szpinak, kapusta, brokuły), ale także pomidory, paprykę, cykorię, kalafior, marchewkę, cebulę, czosnek, rzodkiewki i wszystkie inne warzywa, które lubisz ty i twoja rodzina. Włącz dzieci w przygotowywanie surówek, zamiast majonezu dodawajcie do nich np. olej lub jogurt naturalny, zamiast soli – zioła.
• Pacjenci z niewydolnością nerek lub zwiększonym ryzykiem hiperkaliemii powinni uzgodnić z lekarzem dozwoloną dla nich ilość warzyw i owoców bogatych w potas!!!
• Zaprzyjaźnij się z nasionami roślin strączkowych – z fasolą, grochem, soją i soczewicą – mogą być świetnym dodatkiem do dań mięsnych, czy rybnych, do zup wielowarzywnych, sałatek, czy past.
• Pamiętaj o owocach, również różnorodnych, ale jedz je w mniejszej ilości, niż warzywa.
• Z produktów zbożowych jedz częściej pełnoziarniste np. kaszę gryczaną, jęczmienną, jaglaną, ryż brązowy, płatki owsiane, jęczmienne, żytnie i inne, ale zwracaj uwagę na etykiecie, aby były bez dodatku cukru i soli
• Każdego dnia pij odpowiednią ilość napojów mlecznych, jogurt, kefir, maślankę, mleko wybieraj o mniejszej zawartości tłuszczu.
• Mięso preferuj chude, unikaj wędlin, konserw i innych produktów zawierających dużo soli. Kanapki zamiast z wędliną możesz przygotować z pastami z sera białego, różnych warzyw (również strączkowych) lub z plasterkami pieczonego lub gotowanego mięsa z ziołami.
• Przynajmniej 2-3 razy w tygodniu jedz ryby, ale najlepiej gotowane, pieczone lub duszone, unikaj smażonych.
• Jako tłuszczu do przygotowywania potraw używaj oleju, z wyjątkiem oleju palmowego i kokosowego (te dwa oleje zawierają dużo niezdrowych nasyconych kwasów tłuszczowych, NKT). Ogranicz masło i inne tłuszcze zwierzęce, bo też zawierają dużo NKT.
• Jako deser, przegryzkę czy dodatek np. do sałatek, past zaplanuj orzechy, pestki i nasiona.
• Taka dieta będzie bogata w wapń, potas, magnez i błonnik, czyli składniki, które obniżają ciśnienie tętnicze i które są cechą charakterystyczną diety DASH.

Ponadto:

• Unikaj spożywania tak zwanych napojów energetyzujących, produktów spożywczych zawierających lukrecję (zawierają ją m.in. niektóre herbatki owocowe) oraz zawierających duże ilości fruktozy (tj. syrop glukozowo-fruktozowy – sprawdzaj na etykiecie produktów, czy fruktoza lub syropy z jej zawartością są w składzie danego produktu).
• Ogranicz ilość słodyczy i napojów słodzonych cukrem.

Kawa – pić czy nie pić w nadciśnieniu?

• W artykule z 2018 roku Andrew M. Freeman i współautorzy piszą: „Spożycie kawy często szybko podwyższa ciśnienie krwi u osób sporadycznie pijących kawę, ale na ogół nie u osób pijących ją regularnie. Duże metaanalizy wykazały brak istotnego klinicznego wpływu długoterminowego picia kawy na ciśnienie oraz na ryzyko nadciśnienia.”
• PTNT pisze, że „Dostępne dowody z badań, głównie o charakterze obserwacyjnym, nie wskazują na większe ryzyko rozwoju nadciśnienia tętniczego lub wyższe wartości ciśnienia tętniczego u osób regularnie pijących kawę.”
• W najnowszych Zaleceniach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego, ESC i Europejskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, EHS z 2018 roku podano: „jeśli chodzi o picie kawy wykazano, że kofeina rzeczywiście ma efekt podwyższający ciśnienie krwi, jednakże jednocześnie picie kawy daje duże korzyści zdrowotne w odniesieniu do układu sercowo-naczyniowego, co wykazano w ostatnio przeprowadzonym systematycznym przeglądzie prospektywnych badań kohortowych obejmujących ponad 1 milion uczestników”.

Zrezygnuj lub ogranicz picie alkoholu

Jak podaje PTNT:

• Zależność między piciem alkoholu a wartościami ciśnienia tętniczego i ryzykiem sercowo-naczyniowym ma charakter liniowy. Innymi słowy: im więcej alkoholu, tym wyższe ciśnienie tętnicze i ryzyko zawału lub udaru.
• Zwiększone spożycie alkoholu sprzyja częstszemu występowaniu udarów, a równocześnie osłabia działanie leków przeciwnadciśnieniowych.
• Należy bezwzględnie unikać upijania się.

Zrezygnuj z palenia tytoniu

Jak podaje PTNT:

• Palenie papierosów jest jednym z najistotniejszych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego i rozwoju nowotworów.
• Wypalenie każdego papierosa wywołuje istotny wzrost ciśnienia tętniczego i częstości rytmu serca, który utrzymuje się ponad 15 minut.
• Uzyskano również dowody na szkodliwy wpływ palenia biernego.
• Ponadto palenie znacznie zwiększa globalne ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, choroby tętnic obwodowych, szczególnie u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, u których zmniejsza skuteczność leków obniżających ciśnienie tętnicze.
• Zwalczanie nałogu palenia stanowi istotny element obniżania ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na nadciśnienie tętnicze.

Mierz regularnie ciśnienie tętnicze

Zapisuj wyniki w dzienniczku i pokaż je na wizycie swojemu lekarzowi.

Bądź optymistą! Na twoją korzyść działa m.in. fakt, że dieta DASH obniża ciśnienie tętnicze już po 2 tygodniach jej stosowania!

Aleksandra Cichocka dla zdrowie.pap.pl

Piśmiennictwo:

1/ Cichocka A. Dieta DASH w zastosowaniu. Warszawa: Wyd. Medyk; 2018.

2/ Freeman A. M. i wsp.: A Clinician’s Guide for Trending Cardiovascular Nutrition Controversies. THE PRESENT AND FUTURE COUNCIL PERSPECTIVES. J A C C, vol. 72, no. 5 , 2018: 553 – 68

3/ Williams B., Mancia G., Spiering W. i wsp: 2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Hypertension (ESH). European Heart Journal (2018) 00, 1–98 ESC/ESH GUIDELINES, doi:10.1093/eurheartj/ehy339

4/ Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym — 2019 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciśnienie Tętnicze w Praktyce rok 2019, tom 5, nr 1, 1-84.

Aleksandra Cichocka

Były, wieloletni pracownik naukowy Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ) oraz Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej IŻŻ. Od lat popularyzuje wiedzę na temat roli zdrowego żywienia w profilaktyce i leczeniu chorób przewlekłych (m.in. chorób sercowo-naczyniowych, choroby wieńcowej, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2). Prowadzi wykłady dla lekarzy, dietetyków, pielęgniarek i nauczycieli. W dorobku ma kilkadziesiąt artykułów naukowych i kilkaset artykułów popularno-naukowych z dziedziny dietetyki. Jest też autorką lub współautorką wielu książek, w tym m.in. opublikowanych przez Instytut Żywności i Żywienia monografii pt. „Normy żywienia dla populacji Polski” czy „Dietetyka – żywność, żywienie w prewencji i leczeniu”, a także książki „Dieta DASH w zastosowaniu” (Wydawnictwo Medyk).

Nadciśnienie to powszechna choroba współczesnego świata. Rozpoznaje się je wtedy, kiedy skurczowe ciśnienie tętnicze osiąga wartość powyżej 140 mmHg i/lub rozkurczowe – powyżej 90 mm/Hg. Optymalne wartości ciśnienia to poniżej 120 mmHg skurczowego i poniżej 80 mmHg rozkurczowego.

Od kilku miesięcy trwa w świecie medycznym dyskusja na temat wartości ciśnienia pomiędzy 120/80 a 140/90 mmHg. W Europie przyjmuje się, że wartość ciśnienia skurczowego powyżej 120 mm słupka rtęci, ale poniżej 140, to tzw. prawidłowe wysokie. W USA American Heart Association postuluje inne normy. Amerykanie, na podstawie przeglądu ponad 900 prac medycznych uznali, że:

- podwyższone ciśnienie tętnicze to wartości w przedziale 120–129/<80 mm Hg

- nadciśnienie 1. stopnia: 130–139/80–89 mm Hg

- nadciśnienie 2. stopnia: równe lub wyższe niż 140/90 mm Hg.

Decyzja American Heart Association wzburzyła kardiologów, hipertensjologów i internistów na świecie. Europejskie towarzystwa wkrótce się do niej ustosunkują i nie można wykluczyć zmiany europejskich wytycznych. To jednak dyskusja profesjonalistów, a jakie wnioski wypływają z niej dla przeciętnych ludzi?

Także podwyższone ciśnienie jest groźne

Początkowo nadciśnienie nie daje wyraźnych objawów, więc po prostu nawet gdy czujemy się zdrowi, trzeba je regularnie mierzyć. Szacuje się, że nawet 1/3 dorosłej populacji w Polsce choruje na nadciśnienie tętnicze, ale aż 3 miliony z niej, z powodu braku regularnego pomiaru ciśnienia wynikającego być może z braku dokuczliwych objawów, ma już tę chorobę, ale o niej nic nie wie.

Kolejne częste zjawisko obserwowane w rozwiniętych krajach, to podwyższone ciśnienie tętnicze, czyli – według wciąż obowiązujących kryteriów europejskich – prawidłowe wysokie (powyżej 120/80 mmHG).

- Amerykanie doszli do wniosku, że to „prawidłowe” takie nie jest – mówi internista i kardiolog prof. Zbigniew Gaciong z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

I wskazuje, że są podstawy do takiego twierdzenia.

- Przyjmuje się, że od poziomu 120/70 każdy wzrost ciśnienia skurczowego o 10 milimetrów słupka rtęci podwaja ryzyko wystąpienia zagrażających życiu stanów, np. udaru – podkreśla.

Co to jest ciśnienie tętnicze

- Bijące serce pompuje krew do tętnic. Wpompowywana w taki sposób natleniona krew wywiera nacisk na ściany tętnic – innymi słowy, wywiera na nie ciśnienie. Waha się ono pomiędzy wartością maksymalną – gdy serce kurczy się, wyrzucając porcję krwi do naczyń krwionośnych (ciśnienie skurczowe i minimalną – gdy serce rozkurcza się (ciśnienie rozkurczowe). Jeśli ciśnienie jest zbyt wysokie, niszczy ściany naczyń krwionośnych. Po zaopatrzeniu komórek ciała w tlen krew wraca do serca układem naczyń żylnych.

Oczywiście do wystąpienia takiego stanu przyczynia się wiele czynników ryzyka, ale im jest ich mniej, tym bezpieczniej możemy się czuć. Co więcej, na niektóre z nich mamy bezpośredni wpływ – czy to przez zmianę stylu życia, czy też – podjęcie terapii. Jednak najtrudniejsze, a powszechne w medycynie jest to, że mało jest uniwersalnych zaleceń, które mogą stosować wszyscy.

- Może być pacjent z ciśnieniem 128/78 i będzie miał powikłania, a może być pacjent, który będzie miał wyższe i nic mu się nie będzie działo – zaznacza internista i kardiolog prof. Artur Mamcarz z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.

Dlatego kluczowa jest świadomość własnego ciała i dobra współpraca z lekarzem, który w wyborze zaleceń weźmie pod uwagę możliwe do zdiagnozowania czynniki oraz styl życia pacjenta i na ich podstawie ustali cel terapii, do którego będą dążyć. Kardiolodzy mają pacjentów, u których celem terapii jest na przykład osiągnięcie podwyższonego, a nie tzw. optymalnego ciśnienia.

Podwyższone ciśnienie – jakie ryzyko?

Wciąż: podwyższone ciśnienie, a zatem powyżej optymalnej wartości 120/80 mmHG to czynnik, który może sprzyjać rozwojowi miażdżycy, zawałom serca czy udarom.

Opublikowana właśnie w prestiżowym periodyku „European Heart Journal” praca międzynarodowego zespołu badaczy dodaje kolejny argument za tym, by dbać o prawidłowe ciśnienie – naukowcy wykazali, że podwyższone ciśnienie w średnim wieku istotnie zwiększa ryzyko demencji w wieku starszym.

Związek między chorobami neurodegeneracyjnymi a patologiami układu krążenia nie jest czymś nowym.

– Najprostsza teoria, która taki związek wyjaśnia, to teoria naczyniowa – mówi prof. Mamcarz.

Chodzi przecież o to, że mózg potrzebuje tlenu i składników odżywczych, a otrzymuje je ze krwi, która krąży w naczyniach. Jeśli z nimi coś się dzieje, a podwyższone ciśnienie niszczy ścianki naczyń krwionośnych, siłą rzeczy transport potrzebnych składników szwankuje.

Nowością w pracy opublikowanej w „European Heart Journal” jest to, że wykazała ona w badaniu epidemiologicznym, iż podwyższone ciśnienie w wieku średnim, a zatem takie, które w świetle kryteriów medycznych nie wymaga najczęściej interwencji farmakologicznej, istotnie podwyższa ryzyko demencji w wieku starszym.

Francuscy, angielscy i amerykańscy badacze wykorzystali dane z 30-letniego programu badawczego, którym objętych było 8 360 urzędników brytyjskiej służby cywilnej. Do analizy wykorzystali pomiary ciśnienia u uczestników badania w latach 1985, 1991, 1997 i 2003. Sprawdzili też w rejestrach medycznych, ilu z nich do końca marca 2017 roku otrzymało diagnozę zespołu otępiennego (demencji), aby znaleźć – o ile istnieje – potencjalny związek między podwyższonym ciśnieniem tętniczym a demencją.

Okazało się, że związek taki jest, i to istotny, nawet po uwzględnieniu w analizie inne czynniki ryzyka, jak uzależnienie od tytoniu, nadużywanie alkoholu, socjodemograficzne czynniki ryzyka, choroby przewlekłe (np. cukrzyca) itp. W porównaniu do osób, które w wieku 50 lat miały optymalne skurczowe ciśnienie tętnicze (równe lub poniżej 120 mmHg), ci uczestnicy badania, których ciśnienie skurczowe w wieku 50 lat wynosiło 130 mmHg lub powyżej, mieli aż 38 proc. wyższe ryzyko diagnozy demencji w wieku 65 lat i później.

Co ciekawe, podwyższone ciśnienie w późniejszym wieku nie wpływa już istotnie na wystąpienie demencji, którą najczęściej diagnozuje się po 75. roku życia. Naukowcy przypuszczają, że podwyższone ciśnienie dokonuje niszczenia naczyń w mózgu podstępnie przez całe dekady, stąd brak korelacji między wystąpieniem podwyższonego ciśnienia w wieku podeszłym a demencją.

Czynią jednocześnie zastrzeżenie, że nie wiadomo, czy obniżenie ciśnienia w wieku średnim do wartości optymalnych odbuduje zniszczenia i ryzyko demencji się zmniejszy.

Podwyższone ciśnienie – czy trzeba je leczyć?

- Wysokie prawidłowe ciśnienie to sygnał, że najwyższa pora, by zacząć o siebie dbać – podkreśla prof. Gaciong. – Przede wszystkim schudnąć, bo często takie ciśnienie wiąże się z nadwagą lub otyłością. Przy czym mówię pacjentom, że mają schudnąć, by zaczęli biegać, a nie na odwrót, bo to może się skończyć źle.

Aktywność fizyczna jest rzeczywiście istotna, ale musi być dobrana do stanu zdrowia.

- Umiarkowana aktywność fizyczna w wymiarze 150-300 minut tygodniowo pozwala obniżyć ciśnienie tętnicze o 2-3 mm słupka rtęci – przypomina prof. Mamcarz.

Domowe sposoby na obniżenie ciśnienia tętniczego

Są sposoby na obniżenie ciśnienia tętniczego (oraz uzyskanie innych dobroczynnych efektów dla zdrowia), które można wdrożyć od zaraz. Oto one:

- Zmniejszyć ilość soli w posiłkach – a zatem nie tylko mniej solić potrawy, ale zrezygnować lub znacznie ograniczyć wysoko przetworzone produkty (wędliny, dania typu fast-food, zupy czy sosy instant, białe pieczywo);

- Do każdego posiłku dodawać zielone warzywa – mają dużo potasu, co sprzyja obniżeniu ciśnienia;

- Ograniczyć alkohol – mało kto wie, że picie alkoholu jest silnym czynnikiem wpływającym na podniesienie ciśnienia;

- Chodzić przynajmniej trzy razy w tygodniu na półgodzinne spacery, podczas których idziemy szybkim marszem;

- Wyrzucić z kuchni olej palmowy (można go używać jako kosmetyk), a jeść olej rzepakowy i oliwę z oliwek z pierwszego tłoczenia;

• Spożywać dużo pomidorów w każdej postaci.

PAP Zdrowie, Justyna Wojteczek (zdrowie.pap.pl)

Źródła: Management of High Blood Pressure in Adults. A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines in: Hypertension, 2017.

Association between Systolic Blood Pressure and Dementia in the Whitehall II cohort study: role of Age, Duration, and Threshold Used to Define Hypertension in: European Heart Journal, 2018.

Tak naprawdę rodzimy się z niskim ciśnieniem. Wraz z wiekiem ono wzrasta, czasem jednak niewystarczająco. Chociaż niedociśnienie tętnicze nie jest tak groźne jak nadciśnienie, to jednak nie powinniśmy go ignorować. Gwałtowny spadek ciśnienia może być tak samo niebezpieczny co jego nagły skok wzwyż. Może doprowadzić nawet do utraty przytomności, np. podczas prowadzenia pojazdów mechanicznych.

Dowiedz się, jak prawidłowo zmierzyć ciśnienie tętnicze

,,Zazwyczaj zwracamy uwagę na to, kiedy ciśnienie jest zbyt wysokie, a zwłaszcza gdy może istnieć podejrzenie nadciśnienia tętniczego, czyli groźnej choroby. W Polsce oraz na całym świecie jest ona najważniejszą przyczyną zgonów i licznych, innych schorzeń” – mówi prof. Zbigniew Gaciong, doświadczony lekarz, kierownik Katedry Kliniki Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Samodzielnego, Publicznego Centralnego Szpitala Klinicznego w Warszawie.

Wcale nierzadko jednak zdarzają się sytuacje odwrotne. Nie brakuje bowiem osób, u których wartości ciśnienia tętniczego są niskie. Czy i kiedy powinno to budzić nasze obawy?

,,W ogromnej większości osoby, u których odnotowuje się tak zwane niskie wartości ciśnienia, są absolutnie zdrowie. Nic im nie grozi” – uspokaja profesor Gaciong.

Ale jednocześnie ekspert podkreśla, że czasem zdarza się, iż niskie ciśnienie stanowi objaw choroby. ,,Świadczą o tym częste zawroty głowy, ciemność przed oczami. Sytuacje, w których mamy wrażenie, że zemdlejmy” – kontynuuje ekspert.

Profesor Gaciong wspomina, że wśród możliwych przyczyn zbyt niskiego ciśnienia mogą być naprawdę ciężkie choroby. ,,Wynikają najczęściej z uszkodzenia mózgu oraz uszkodzenia tych ośrodków w mózgu, które regulują funkcjonowanie serca i naczyń krwionośnych” – informuje.

Niskie ciśnienie – powodem mogą być leki

Spadki ciśnienia tętniczego mogą być także efektem przedawkowania leków – na przykład hipotensyjnych, czyli leków obniżających ciśnienie.

,,To samo dotyczy przedawkowania leków stosowanych w terapii innych chorób – na przykład preparatów przepisywanych pacjentom z chorobą Parkinsona. One również powodują spadki ciśnienia” – mówi profesor.

Osobom, które cierpią z powodu przewlekłego, niskiego ciśnienie tętniczego, specjalista zaleca m.in. aby nie za gwałtownie zmieniały pozycję ciała. Dlaczego?

,,Człowiek pozostający zbyt długo w pozycji siedzącej czy leżącej, ma ciśnienie prawidłowe, ale przy szybkim wstaniu, może dojść do spadku ciśnienia i skutkować omdleniem, upadkiem, utratą przytomności” – wylicza prof. Gaciong. ,,W podobnych sytuacjach zalecam wstawać na trzy tempa. Po długotrwałym leżeniu pacjent powinien opuszczać łóżko ze spuszczonymi nogami, potem usiąść na łóżku i nie zrywać się z niego. A pierwsze kroki wykonywać powoli. To niezwykle ważne” – dodaje.

Jakie są najważniejsze rady dla niskociśnieniowców?

,,Ci, których cechuje stale utrzymujące się, niskie ciśnienie tętnicze, mogą mieć przez to problem z codziennym funkcjonowaniem” – przyznaje ekspert.

Co zatem mogą oni zrobić, aby poprawić komfort życia i uniknąć ewentualnych komplikacji?

,,Powinni unikać ryzyka upadku, stosować pończochy uciskowe, które zwiększają powrót krwi żylnej do serca” – podpowiada profesor Gaciong, dodając, że można także stosować leki, które podwyższają ciśnienie.

Na tym jednak nie koniec. Jest jeszcze jeden efektywny lek, do tego dostępny za darmo i bez recepty.

,,Dbajmy o zdrowy styl życia, który pozwala nam kontrolować ciśnienie tętnicze. Aktywność fizyczna jest tutaj niezwykle ważna. Adaptuje ona nasz układ krążenia do różnych zmiennych warunków. Istotne, aby była ona regularna, systematyczna” – podkreśla ekspert.

Maciej Kędziak, zdrowie.pap.pl

Pomiar ciśnienia tętniczego jest prostym, łatwo dostępnym i bezbolesnym badaniem.

- W Polsce żyje co najmniej 9,5 mln osób chorych na nadciśnienie, ale ponad 40 proc. z nich o tym nie wie. Tymczasem ludzie żyjący przez wiele lat z ukrytym, a więc i nieleczonym nadciśnieniem, narażeni są niestety na wiele groźnych konsekwencji i szkód zdrowotnych. Najgroźniejszym powikłaniem nadciśnienia jest udar mózgu – ostrzega dr Mirosław Mastej, członek Międzynarodowego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego (ISH).

Według innych, skrajnie pesymistycznych szacunków, nawet 11 mln osób w Polsce cierpi na nadciśnienie.

Objawy nadciśnienia, które występują tylko u części chorych (wielu nie ma żadnych) obejmują m.in.:

bóle i zawroty głowy,
uderzenia gorąca,
zaczerwienienie twarzy,
bezsenność.

- Można powiedzieć, że nadciśnienie to cichy zabójca, bo nie boli i przez dłuższy czas nie daje żadnych charakterystycznych objawów, ale prowadzi do uszkodzenia wielu ważnych organów w ludzkim ciele. Na szczęście chorobę tę można wyłapać za pomocą zwykłego pomiaru ciśnienia – mówi dr Mirosław Mastej.

Granica między dobrym i złym ciśnieniem

O nadciśnieniu tętniczym mówimy wtedy, kiedy średnie wartości ciśnienia tętniczego, uzyskane w co najmniej dwóch odrębnych pomiarach są równe lub przekraczają wartość 140/90 mmHg (140 mmHg dla ciśnienia skurczowego, 90 mmHg dla ciśnienia rozkurczowego).

Niestety, wielu Polaków, zwłaszcza mężczyzn, nie poddaje się regularnym badaniom kontrolnym lub wręcz unika wizyt u lekarzy – z różnych powodów, m.in.: z braku czasu, z braku dostępu do specjalisty, z niewiedzy czy też ze strachu. To właśnie z myślą o takich, nie dbających należycie o swoje zdrowie czy też po prostu mocno zabieganych osobach, organizowane są akcje oferujące przeprowadzenie bezpłatnych badań przesiewowych i kampanie uświadamiające – takie jak „Maj miesiącem mierzenia ciśnienia tętniczego” czy „#bojatakmowie”.

W ramach tej ogólnoświatowej kampanii, organizowanej przez Międzynarodowe Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego wraz z partnerami, miliony osób w ponad 100 krajach świata, w tym także w Polsce, będą mogły skorzystać z bezpłatnych pomiarów ciśnienia tętniczego. Będą one realizowane przez wolontariuszy w tysiącach specjalnych punktów pomiaru ciśnienia, umiejscowionych np. w aptekach, placówkach medycznych czy sklepach. Listę takich punktów w Polsce można znaleźć na stronie internetowej kampanii www.mmm18.pl.

Organizatorzy kampanii stawiają sobie za cel przede wszystkim przebadanie jak największej liczby osób, u których ciśnienie tętnicze nie było mierzone w przeciągu ostatniego roku, bowiem zgodnie z zaleceniami ekspertów, profilaktyczne pomiary ciśnienia należy wykonywać minimum raz w roku. Ale z bezpłatnego badania mogą skorzystać wszystkie zainteresowane osoby.
Kto jest w grupie wysokiego ryzyka

Eksperci podpowiadają, że wśród osób najbardziej zagrożonych wystąpieniem nadciśnienia znajdują się:

Mężczyźni w wieku powyżej 55 lat
Kobiety powyżej 65 lat
Osoby palące papierosy
Osoby z nieprawidłowym stężeniem cholesterolu we krwi
Osoby z podwyższonym stężeniem glukozy we krwi (cukrzyca)
Osoby z przewlekłymi chorobami nerek
Osoby otyłe
Osoby, w rodzinie których występowały choroby sercowo-naczyniowe.

Najważniejsze to:

ściśle stosować się do zaleceń lekarskich, a zatem nie odstawiać leków na własną rękę,
wprowadzić zmiany w swoim stylu życia, zaczynając od ograniczenia soli i tłuszczu w diecie.

Zdrowy styl życia wtedy, kiedy nie chorujemy na nadciśnienie, ogranicza ryzyko zachorowania, a jeśli do niego dojdzie – złagodzi jego przebieg.

- Mamy realny wpływ na przyczyny wystąpienia podwyższonego ciśnienia tętniczego. Nadwaga, otyłość, zaburzenia lipidowe, nadmierne spożycie soli kuchennej i alkoholu czy brak regularnej aktywności fizycznej, to czynniki, które sprzyjają rozwojowi nadciśnienia – podkreśla prof. Maciej Banach z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi.

Eksperci podkreślają jednak, że wysiłek fizyczny w przypadku osób z nadciśnieniem powinien być dobrany indywidualnie, we współpracy z lekarzem lub rehabilitantem, tak by nie przyniósł więcej szkody niż pożytku.

Kiedy trzeba do szpitala z nadciśnieniem?

Jeśli wartość pomiaru to ok. 220/120-140 mmHg, należy przyjąć leki i udać się jak najszybciej do szpitala. Warto też wtedy skontaktować się z dyspozytorem pogotowia ratunkowego w celu uzyskania wskazówek, co robić.

Na koniec warto wspomnieć, że w USA niedawno zmieniły się wytyczne ekspertów (m.in. z American Heart Association i American College of Cardiology) dotyczące diagnozowania i leczenia nadciśnienia tętniczego. Najważniejszą nowością jest zmiana wartości progowej rozpoznania nadciśnienia ze 140/90 mmHG do 130/80.

Zmiana ta, z różnych przyczyn, wzbudziła jednak silne kontrowersje w świecie naukowym, przez co w Europie i w Polsce definicja nadciśnienia (wartość graniczna) na razie się nie zmieniła.

Wiktor Szczepaniak (zdrowie.pap.pl)

Leczenie przypadłości związanych z zaburzeniami erekcji jest możliwe i pozwala przywrócić sprawność seksualną. Pacjent nie zawsze daje sam sobie szansę. Problemy z erekcją stanowią dla panów temat wstydliwy. Mężczyźni niechętnie mówią o tych zaburzeniach, bo wiążą się ze sferą emocjonalną i poczuciem własnej wartości. Tu poniekąd koło się zamyka ponieważ to właśnie stres czy problemy emocjonalne mogą również powodować problemy z erekcją.

Zaburzenia erekcji nie są traktowane jako problem zdrowotny. Podczas gdy kobieta może się zgłosić do ginekologa bez skierowania, przyjęcia do urologa są limitowane, a do seksuologa – nie zostały objęte koszykiem świadczeń. Także leki stosowane w zaburzeniach erekcji nie są refundowane, choć problemy w życiu seksualnym nie pozostają bez wpływu na zachowania społeczne. Jednak nie dbając o swoje zdrowie mężczyźni sami siebie skazują na problemy z erekcją.

Mężczyźni nie mają nawyku dbania o zdrowie i zwykle uważają, że problem rozwiąże taka, czy inna pigułka, na przykład kupiona w internecie. Czasem kupują leki fałszowane gipsem czy glukozą. Mając pecha można trafić na podróbki tych medykamentów, które potrafią uzależnić.

Dobrze jest zatem rozmawiać z partnerem o tego typu problemach i namawiać go, aby korzystał z porad lekarzy i regularnie wykonywał badania. Niepozorne problemy ze sprawnością seksualną mogą stanowić źródło wielu znacznie poważniejszych problemów.

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl

Nadciśnienie tętnicze nie jest groźne. MIT!
To jest najczęstszy mit, jaki krąży wśród pacjentów i ogólnie wśród Polaków. Szczególnie silny jest u tych osób, które o nadciśnieniu tętniczym dowiedziały się przypadkiem, np. podczas rutynowego badania u lekarza pierwszego kontaktu. Wciąż mnie to dziwi, ponieważ to najczęstsza przyczyna udaru mózgowego czy zawałów mięśnia serca – tłumaczy prof. dr hab. n. med. Andrzej Januszewicz, hipertensjolog, ekspert programu „Zdrowa ONA”.

Jeżeli nic nie dolega, nadciśnienia tętniczego nie trzeba leczyć. MIT!
Wśród większości z nas pokutuje przekonanie, że jeżeli coś nie boli, nie sprawia problemów i nie utrudnia codziennego funkcjonowania to albo nie jest groźne, albo wręcz nie istnieje. Po co więc zmieniać swój styl życia i niepotrzebnie stosować pigułki, jeżeli dobrze się czujemy? Jednak nie zdajemy sobie sprawy z tego, że nadciśnienie tętnicze przez długie lata rozwija się skrycie, ale już w tym okresie dochodzi do uszkodzenia serca, nerek, mózgu czy tętnic. Gdy zaczyna już coś dolegać, to oznacza, że problem jest poważny i często nieodwracalny.

Nadciśnienie tętnicze może być dziedziczne. FAKT!
Często zastanawiamy się, czy jeżeli babcia i ojciec mają nadciśnienie tętnicze, rozwinie się ono również u nas. Faktem jest, że dzieci, których rodzice lub jedno z rodziców choruje na nadciśnienie, częściej doświadczają tej choroby. Oczywiście nie musi tak być, ale dla nas jest to sygnał, że powinniśmy częściej mierzyć ciśnienie krwi i starać się prowadzić zdrowy tryb życia.

Nadciśnienie tętnicze to choroba osób starszych. MIT!
Każda grupa wiekowa jest narażona na rozwój choroby. Co więcej, nadciśnienie tętnicze mogą mieć również dzieci i młodzież. Styl życia i dieta powodują, że choroba ta rozwija się coraz wcześniej. Prawdą jest, że u osób starszych częściej rozpoznaje się nadciśnienie tętnicze, ale dzieje się tak dlatego, że w związku z różnymi innymi dolegliwościami częściej uczęszczają do lekarza, podczas gdy młodzi raczej unikają gabinetu lekarskiego.

Nadciśnienie tętnicze dotyka tylko osób otyłych. MIT!
Oczywiście statystyki pokazują, że większość pacjentów z nadciśnieniem tętniczym cierpi również z powodu otyłości. Nie oznacza to jednak, że jeżeli nie mamy nadwagi, to nadciśnienie tętnicze nam nie grozi. Jest wiele innych czynników, które mogą wpływać na rozwinięcie się tej choroby, a jednym z nich jest styl życia. Nieodpowiednia dieta, brak aktywności fizycznej, brak snu czy stres mogą przyczyniać się do wzrostu ciśnienia, a powtarzalność tych sytuacji może być przyczynkiem do rozwoju nadciśnienia tętniczego (tzw. nadciśnienia wtórnego).

Osoby z nadciśnieniem tętniczym powinny być leczone do końca życia. FAKT!
Niestety nadciśnienia tętniczego u większości pacjentów nie można skutecznie „wyleczyć” i następnie odstawić na stałe leki obniżające ciśnienie tętnicze – choroba , aby osiągnąć powodzenie terapii i normalizację ciśnienia tętniczego – wymaga systematycznego przyjmowania leku lub leków zazwyczaj przez całe życie. Natomiast wszystkie podejmowane działania mają na celu zapobieganie rozwojowi skutków choroby. W przypadku wstępnej fazy choroby jest to zmiana diety, stosowanie aktywności fizycznej czy utrata masy ciała. Gdy jest to konieczne, włączane są również leki przeciwnadciśnieniowe. Ponieważ przyjmowanie kilku tabletek dziennie może być uciążliwe, stosuje się również preparaty wieloskładnikowe, które zawierają kilka potrzebnych substancji w jednej pigułce.

Kobiety, u których wystąpiło nadciśnienie w ciąży są bardziej podatne na rozwój nadciśnienia w przyszłości. FAKT!
Nadciśnienie tętnicze w ciąży może wystąpić nawet u co 10 kobiety, szczególnie u rodzących po raz pierwszy. Stosowanie leków i regularne pomiary ciśnienia to podstawowe sposoby radzenia sobie z tym problem. Najczęściej nadciśnienie zanika niedługo po porodzie, jednak badania pokazują, że kobiety, u których rozwinęło się nadciśnienie podczas ciąży, może również rozwinąć się w przyszłości jako choroba przewlekła. Większe jest też ryzyko rozwoju w dalszym życiu kobiety różnych powikłań w układzie krążenia – mówi prof. Andrzej Januszewicz.

Osoby z nadciśnieniem nie mogą pić kawy. MIT!
Ponieważ traktujemy kawę jak używkę, często wydaje nam się, że podobnie jak alkohol czy papierosy, wpływa ona na rozwój nadciśnienia tętniczego. Powinniśmy jednak rozróżnić dwie grupy używek. Alkohol i papierosy rzeczywiście nasilają ciężkość choroby, jednocześnie sprzyjają też wzrostowi ciśnienia tętniczego i powstawaniu chorób układu krążenia. Jednak kawa czy mocna herbata z reguły nie powodują wzrostu ciśnienia tętniczego i nie ma dowodów na to, że sprzyjają rozwojowi choroby.

Czego nie powinniśmy wkładać do koszyka?

•Sól – Nie bez przyczyny to właśnie sól otwiera „czarną listę” produktów, których powinniśmy sobie odmówić, chcąc dbać o ciśnienie tętnicze. Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego zaleca ograniczenie spożycia soli do 5-6 g na dobę, co daje nam w przybliżeniu łyżeczkę dziennie. Warto zrezygnować z kupna tej przyprawy, ponieważ pozostałe produkty, bez których nie jesteśmy się w stanie obejść, zawierają już ten pierwiastek. Pieczywo jest jednym z tych produktów, który zawiera bardzo dużą ilość soli. Wielu osobom wydaje się, że nie mogą odmówić sobie posolenia świeżych warzyw na kanapce czy dosolenia gotującego się makaronu lub ryżu. Dietetycy zwracają jednak uwagę, że bardzo szybko nasz organizm przyzwyczaja się do nowych, pozbawionych soli smaków. Pamiętajmy ponadto, że obecnie na opakowaniach wielu produktów spożywczych podana jest zwartość soli – warto więc ją sprawdzać robiąc zakupy.

Nadmierne spożywanie soli jest zdecydowanie jednym z najważniejszych czynników, które przyczyniają się do rozwoju nadciśnienia tętniczego. Również jeśli pacjent ma już nadciśnienie tętnicze duże spożycie soli kuchennej pogarsza przebieg choroby i sprzyja powstaniu tak zwanej oporności nadciśnienia tętniczego na prowadzoną terapię. Zdecydowanie każdy chory, bez względu na wiek, powinien ograniczać spożycie soli kuchennej do jednej, małej łyżeczki dziennie – potwierdza prof. Januszewicz

•Produkty z dużą ilością cholesterolu – Cholesterol znajduje się przede wszystkim w maśle, tłustych mięsach, serach, twarogu oraz mleku. Osoby z nadciśnieniem tętniczym powinny znacznie ograniczyć spożycie cholesterolu zawartego szczególnie  w tłuszczach pochodzenia zwierzęcego. Po prostu trzeba poświęcić więcej czasu na przeczytanie informacji odnośnie ilości zawartego w nich tłuszczu. Na przykład zamiast tłustego twarogu możemy wybrać chudy, a zamiast oleju oliwę z oliwek. W sklepach dostępna jest cała gama produktów, których producenci nastawieni są na osoby, które powinny unikać cholesterolu.

•Alkohol – Chcąc utrzymać ciśnienie tętnicze krwi na właściwym poziomie, powinniśmy znacznie ograniczyć spożycie alkoholu. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego wskazują, że jeśli wyeliminowanie alkoholu nie jest konieczne, dzienne spożycie u mężczyzn należy ograniczyć do 20-30 g,
a u kobiet do 10-20 g w przeliczeniu na czysty etanol. Co kryje się pod tymi liczbami? 10 g etanolu zawarte jest w 250 ml piwa, 100 ml wina i 25 g wódki.

A kawa i herbata?

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Januszewicz dodaje – Używki to pojęcie, które należy podzielić na dwa rodzaje – na te, które wpływają na ciśnienie tętnicze, nasilając je i na te, których wpływu na ciśnienie nie udowodniono. Papierosy i alkohol zdecydowanie nasilają ciężkość nadciśnienia tętniczego, ale również wpływają na jego powstanie. Nawet jednorazowe wypalenie papierosa powoduje istotny, duży wzrost ciśnienia. Z kolei inne używki, jak na przykład kawa czy mocna herbata wypita w różnych ilościach czy postaciach z reguły nie powodują wzrostu ciśnienia tętniczego. Nie mamy dowodów na to, że sprzyjają one rozwojowi choroby.

Co w takim razie powinniśmy jeść?

•Warzywa i owoce – O ich ogromnej roli w jadłospisie słyszymy przy okazji każdej diety. Wartości odżywcze, które posiadają, wpływają na cały organizm. W przypadku nadciśnienia tętniczego ich spożycie pozwala zachować właściwą masę ciała. Poza tym owoce bogate w witaminę C mają w pewnym stopniu działanie moczopędne, dzięki czemu wydalenie sodu z organizmu odbywa się dużo sprawniej. Doskonałym źródłem potasu, magnezu i wapnia, które obniżają ciśnienie krwi są brokuły, brukselka, pietruszka, pomidory, a wśród owoców szczególnie banany, brzoskwinie i jabłka.

•Ryby – Wciąż są mało popularne, choć zawarty w ich tłuszcz omega-3 kojarzony jest z korzystnym wpływem na czynność układu krążenia. Ryby to również doskonała alternatywa dla pokarmów o dużej zawartości tłuszczów zwierzęcych. Dietetycy, dla osób z nadciśnieniem, szczególnie polecają świeżą makrelę, łososia oraz sardynki.

•Produkty bogate w błonnik – Ta substancja pochodzenia roślinnego zawarta jest przede wszystkim w ciemnym pieczywie, kaszach, otrębach i płatkach kukurydzianych. W leczeniu nadciśnienia tętniczego wpływa na zmniejszenie wchłaniania cholesterolu, którego przecież powinniśmy się wystrzegać oraz przyśpiesza przemianę materii, umożliwiając lepszą kontrolę masy ciała.

Jak widać, dieta, którą należy stosować w celu obniżenia nadciśnienia tętniczego, nie różni się szczególnie od ogólnie znanych zasad zdrowego odżywiania. Na dobrą sprawę wystarczy umiejętnie wybierać produkty w sklepie, co bardzo szybko wchodzi w krew i przestaje być złem koniecznym. Warto wpisać się w modę zdrowego trybu życia, a co za tym idzie zdrowego odżywiania, a konieczność zmiany przyzwyczajeń potraktować jako okazję do wypróbowania nowych, polecanych nadciśnieniowcom, przepisów.