Ze względu na brak konkretnych objawów, które mogą zwiastować groźbę pojawienia się choroby, osteoporoza jest bardzo niebezpieczna. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała ją nawet za chorobę XXI wieku i wpisała na listę schorzeń cywilizacyjnych. W Polsce wg danych Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji na osteoporozę choruje ok. 2 mln osób, przy czym wraz ze starzejącym się społeczeństwem tendencja ta będzie rosła. Co ciekawe w Polsce tylko 10% chorych na osteoporozę jest leczonych.

Charakterystyczne złamania u osób z osteoporozą

Dla osoby chorej na osteoporozę niebezpieczny może być zwykły upadek. Jak tłumaczy dr Michał Drwięga, ortopeda z centrum medycznego, najczęściej zdarzają się:

• Złamania kości promieniowej w części dalszej, tzw. „loco typico” – to typowe miejsce urazów, kiedy tracąc równowagę próbujemy ratować się przed upadkiem i podpieramy się na wyprostowanej ręce.

• Złamania bliższe części kości udowej, czyli biodro. Uraz często spotykany podczas poślizgnięcia się, gdy człowiek upada na pośladki, na bok. Ten typ złamań jest szczególnie niebezpieczny u osób starszych. Z tego powodu, często mówi się, że osteoporoza może być pośrednio chorobą śmiertelną, gdyż po tak poważnym złamaniu powrót do wcześniejszej sprawności jest bardzo trudny, a czasami nawet niemożliwy. Jeśli nie podejmie się od razu leczenia takiego urazu, pacjent zostaje unieruchomiony w łóżku, co bardzo źle wpływa na funkcjonowanie narządów wewnętrznych i ogólną kondycję organizmu. Może doprowadzić do śmierci. Dlatego też u osób w podeszłym wieku takie złamania najczęściej podlegają protezoplastyce – nie zespala się kości, gdyż są za słabe, ale zastępuje się je protezą.

• Złamania w obrębie kręgosłupa, w szczególności kręgów w odcinku lędźwiowym, to również domena osób starszych. Dotknięte osteoporozą kręgi są bardzo miękkie w środku i czasem nie tyle upadek jest powodem złamania, ale nawet przejazd samochodem przez próg zwalniający może spowodować groźny uraz – siła urazu nie musi być wielka. Złamanie jednego lub kilku kręgów powoduje znaczny ból i objawy neurologiczne, co stopniowo może prowadzić do postępującej deformacji kręgosłupa, zmniejszenia pojemności klatki piersiowej i pogorszenia wydolności oddechowej i krążeniowej. W starszym wieku to bardzo niebezpieczne zmiany.

• Złamaniom osteoporotycznym ulega również bliższa część kości ramiennej. Ich przyczyną jest najczęściej upadek na wyciągniętą rękę. Po takim złamaniu pacjenci odczuwają bolesne ograniczenie ruchu oraz widoczny obrzęk barku.

Lekarze podkreślają, że np. pierwsze złamanie osteoporotyczne nadgarstka dwukrotnie zwiększa ryzyko wystąpienia następnego, z kolei przy złamaniach w okolicy biodra ryzyko wzrasta nawet trzykrotnie, dlatego odpowiednia profilaktyka i wczesne wykrycie osteoporozy jest tak bardzo istotne.

Profilaktyka podstawą w walce z osteoporozą

Pomimo tego, że nie mamy wpływu na swój wiek, gospodarkę hormonalną czy przebyte choroby, to jednak możemy wiele zrobić, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia osteoporozy, wdrażając proste zasady profilaktyki:

1) Ruch to podstawa
Regularna aktywność fizyczna potrafi zdziałać cuda – organizm dostosowuje bowiem wytrzymałość kości do jego potrzeb i dąży do tego, aby sprostać naszemu stylowi życia. Co ważne, każda aktywność fizyczna wymaga od kości dużej odporności, zatem nie ważne czy jeździmy na nartach, czy biegamy, a może uprawiamy długie spacery, kości będą pobudzane do udźwignięcia obciążenia podczas danej aktywności.

2) Dieta pełna wapnia
Dieta bogata w wapń jest również podstawą profilaktyki osteoporozy – nie należy zatem unikać nabiału, w tym mleka czy chudego twarogu, wybierać produkty bogate w witaminę D, zwłaszcza owoce i warzywa, jak kapusta, brokuły, brukselka, jarmuż i rośliny strączkowe. Idealna dieta służąca kościom jest również bogata w ryby morskie, orzechy, migdały, nasiona sezamu, maku i słonecznika, kaszę gryczaną i jaglaną, przetwory zbożowe, oliwę, olej lniany i rzepakowy. Przy tym warto pamiętać o regularnych 4-5 posiłkach dziennie.

3) Odpowiednie menu to nie wszystko, ważna jest też suplementacja
Oprócz odpowiednio dobranej diety warto również wspomóc organizm farmakologicznie. Najlepiej robić to jednak pod kontrolą lekarza reumatologa, który na podstawie regularnych badań będzie mógł przepisać odpowiednie środki. Leczeniu farmakologicznemu poddawani są przede wszystkim pacjenci, którzy już raz doznali złamania osteoporotycznego. Taka terapia zalecana jest jednak dopiero po stwierdzeniu całkowitego zagojenia się złamania, gdyż niektóre leki mają działanie blokujące zrastanie kości.

Dr Michał Drwięga szczególnie zaleca badania densytometryczne, które mogą uratować przed osteoporozą.
– Kobiety, powinny zwiększyć swoją czujność i zadbać o profilaktykę osteoporozy, zwłaszcza w momencie zbliżania się do pułapu granicznego, kiedy wkraczają w grupę ryzyka. Badania profilaktyczne gęstości mineralnej kości po 50. roku życia – zwłaszcza wśród osób, które doznały już urazu osteoporotycznego, warto wykonywać regularnie. To jak często, będzie zależało od wyników badań i decyzji lekarza prowadzącego na podstawie konkretnych wskazań. Najlepiej jednak wykonywać je regularnie, gdyż bardzo dobrze obrazują, jak zmieniają się parametry. Przy dużych deficytach tkanki kostnej takie badanie powinno się wykonywać nawet co rok. – twierdzi dr Drwięga.

Niestety osteoporozy nie da się w zupełności wyleczyć ani całkowicie cofnąć zmian, które zaszły w tkance kostnej. Jedynie poprzez odpowiednią farmakologię można poprawić wartości i doprowadzić do stabilnego stanu, który będzie gwarantował niepogłębianie się zwyrodnienia.

oprac. na podstawie materiałów prasowych Cruso Public Relations

Skutki osteoporozy mogą być też śmiertelne, a właściwie nie tyle osteoporozy, ile związanych z nią złamań. Definicja osteoporozy sformułowana przez WHO w 1993 roku określa osteoporozę jako: „chorobę układową szkieletu, charakteryzującą się niską masą kostną, zaburzeniami mikroarchitektury i zwiększoną łamliwością kości”. Co najczęściej łamiemy?
Kręgosłup,  kość promieniową – mówiąc popularnie nadgarstek,  kość ramienną i szyjkę kości udowej.

I to złamanie jest najgroźniejsze…
I to jest najgroźniejsze, ponieważ po tym złamaniu w ciągu roku umiera  co 4. kobieta i co 3. mężczyzna. Takie są statystyki na całym świecie. Umierają na skutek powikłań po złamaniu. Te powikłania to między innymi: zapalenie płuc, choroba zakrzepowo-zatorowa, zakażenia dróg moczowych. Najczęściej jednak występują złamania kręgów. Po pierwszym złamaniu kręgu ryzyko złamania następnego wzrasta dziesięciokrotnie. Połowa złamań kręgosłupa jest bezobjawowa. Osoby, u których doszło do złamania często o tym nawet nie wiedzą. Sygnałem jest obniżenie wzrostu. Obniżenie o 4 cm wskazuje, że kręgosłup jest złamany – nie jest to dowód oczywiście, ale poważny sygnał. Dlatego każdy wnuczek powinien raz w roku, np. w Wigilię mierzyć babcię, tak jak w dzieciństwie ona mierzyła jego i wzrost zaznaczała na futrynie drzwi. Dodatkowym sygnałem łamiących się kręgów jest tzw. „wdowi garb” – mówimy, że „babcia chyli się do ziemi”. Proszę zauważyć, że taki garb mają na rysunkach wszystkie czarownice i baby-jagi.

Z taką babcią bezwzględnie trzeba iść do lekarza?
Trzeba iść do lekarza, żeby wdrożył leczenie. Zanim jednak pójdziemy do lekarza, każdy kto ma dostęp do komputera, może samodzielnie wykonać test i obliczyć własne bezwzględne ryzyko złamania. Wystarczy się zalogować przez portal: osteoporoza.pl, na hasło frax. Nasz portal jest wygodniejszy, ponieważ zawiera link do polskiej wersji językowej, która nie jest dostępna gdzie indziej. Siedząc przy komputerze, odpowiadając na kilka podstawowych pytań (m.in. wiek, wzrost, waga, przebyte złamania, palenie papierosów) możemy natychmiast uzyskać informację, czy  grozi nam złamanie i w jakim stopniu.
Takie badanie jest proste, szybkie i nic nie kosztuje. Dziś już nie robi się szerokich, przesiewowych badań densytometrycznych. Nikogo na to nie stać, jest to mało efektywne. Okazuje się bowiem, że aż 70  proc. złamań dotyczy osób, które nie mają osteoporozy. Najistotniejszą sprawą jest prewencja upadków. Upadki grożą każdemu, a z wiekiem są coraz częstsze i coraz bardziej niebezpieczne.

Jak możemy im przeciwdziałać?
Żeby ograniczyć liczbę złamań trzeba ograniczyć liczbę upadków. I tu potrzebne jest wieloprofilowe podejście, bo na upadek zawsze składa się wiele przyczyn. To są przyczyny proste, środowiskowe np.: słabe oświetlenie, luźny dywan, kabel, śliska powierzchnia w łazience, nierówny czy oblodzony chodnik przed domem. Te przeszkody łatwo usunąć – w każdym razie, bez trudu można usunąć większość z nich. Przyczyny wewnętrzne są bardziej skomplikowane: zaburzenie równowagi, osłabienie siły mięśniowej, obniżenie funkcji poznawczych, no i schorzenia neurologiczne czy  kardiologiczne.  To co możemy zawsze każdemu zalecić, to utrzymanie  jak największej aktywności: minimum codzienny, przynajmniej półgodzinny szybki spacer, taki żeby nam tętno wzrosło do stu. To, do czego namawiamy wszystkich, to „nordic walking” – maszerując z kijami  angażujemy większość mięśni, pracujemy nie tylko nogami, ćwiczymy ręce, wzmacniamy obręcz barkową. No i „Tai Chi” – chińska metoda, która ma naukową dokumentację, że zmniejsza ryzyko upadków. To ćwiczenia polegające na powolnych precyzyjnych ruchach poprawiających koordynację.

A hormonalna terapia zastępcza – czy ona nie chroni przed osteoporozą pomenopauzalną?
Jeszcze 12-15 lat temu uważaliśmy, że terapia hormonalna jest w osteoporozie terapią z wyboru i tak uczyliśmy wszystkich. Wydawało się logiczne, że skoro nie ma estrogenów, to należy je podać. Stosowaliśmy HTZ jako leczenie osteoporozy, ale okazało się, że jest to broń obosieczna. Stosowana zbyt długo (ponad 5 lat) może doprowadzić do  incydentów sercowo- naczyniowych, zakrzepów, nowotworów. Ma działanie osteoporotyczne i przeciwzłamaniowe, ale ze względu na działania uboczne musi być ściśle kontrolowana. Wtedy jest bezpieczna. Terapia hormonalna jednakże ma swoje stałe miejsce w leczeniu powikłań menopauzy. Stosowana w odpowiednich wskazaniach i monitorowana jest bezpieczna.

Co jeszcze jest istotne, oprócz aktywnych leków mających udokumentowaną skuteczność przeciwzłamaniową?
Ważny jest wapń i witamina D. Przyjmuje się, że każdy powinien otrzymywać 800 miligramów wapnia i od 1000 do 1500, a nawet 2 tys. jednostek witaminy D. W okresie  jesiennym więcej, w okresie letnim może jej być mniej. Wiadomo, że wapń to budulec kości, a o witaminie D mówi się, że to klucz do spiżarni z wapniem. Jest niezbędna do wchłaniania wapnia. Witamina D ma też efekty pozaszkieletowe. Jej właściwy poziom zmniejsza ryzyko upadków, wpływa na mięśnie, wpływa na czynności poznawcze. Są też doniesienia, że może zmniejszać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i  ryzyko raka, ale to nie jest do końca potwierdzone stosownymi badaniami.

Materiał prasowy przygotowany przez Stowarzyszenie „Dziennikarze dla Zdrowia”