Sama Jarosz mówi wprost, że grę zainspirowała ogólnopolska akcja zbuntowanych kobiet w 2016 r., znana jako Czarny Protest. Innymi słowy „Fantastic Fetus” może być odczytany jako głos przeciw odbieraniu kobietom prawa do decydowania o swoim ciele, w tym prawa do aborcji. Na stronie gry można znaleźć odnośnik do strony strajkkobiet.eu oraz uwagę, że spośród krajów Unii Europejskiej tylko Polska – obok Malty – wprowadziła tak restrykcyjne prawa reprodukcyjne.

Do gier protestu na koncie Aleksandry Jarosz można zaliczyć także wykpiwającą płaskoziemców – czyli rosnących niestety w liczbę ignorantów przekonanych, że Ziemia jest płaska – arcade’ową grę na urządzenia przenośne „Australia is a Lie!”, „Indygo” – sugestywne studium depresji w formie narracyjnej gry przygodowej – oraz bazującą na eseju filozoficznym Petera Zapffego „The Last Messiah” (1933 r.) prowokacyjną antyutopię o tym samym tytule. W tej strategii turowej gracz wciela się w Wielkiego Anihilatora, którego celem jest zniszczenie wszelkiego życia na Ziemi.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

W listopadzie 2018 r. Hania Rani z wokalistką Joanną Longić, jako duet Tęskno, wydały album „Mi”, już w pełni autorski i nie tylko „zagrany”, ale i zaśpiewany. Liryczne, nieco melancholijne piosenki wykonane delikatnymi dziewczęcymi głosami z aranżacjami fortepianowo-smyczkowymi (czasem włącza się w to subtelna elektronika) mają ogromną moc uwodzenia, ale przede wszystkim stanowią wyrazistą kontrpropozycję dla wszystkiego właściwie, co dziś rządzi rynkiem muzyki popularnej.

Opublikowana w 2019 r. solowa płyta Hani „Esja” ma zalety dwóch wcześniejszych, ale wydaje się zarazem przełomem w twórczości artystki. Znajdziemy tu właściwy też poprzednim dokonaniom liryzm z melancholijnym odcieniem, znajdziemy dbałość o precyzję i jakość brzmienia, choć pewnie zwielokrotnioną. Bo „Esja” to niebanalna próbka muzyki fortepianowej, to zarazem najzupełniej prywatne odkrywanie możliwości instrumentu w zestawieniu z możliwościami aparatury nagraniowej (płyta była nagrywana aż w trzech miejscach – w Rejkiawiku, Warszawie i Amsterdamie) i ukłon w stronę tradycji pianistycznej. Najważniejszy wydaje się jednak rys oryginalności, wyrażający się w melodyjnych kompozycjach i niebanalnym konstruowaniu klimatu.

Trudno się nie zgodzić z opinią Jarka Szubrychta wyrażoną w uzasadnieniu nominacji do Paszportów POLITYKI dla Hani Rani: „Jej kariera to nie przypadek: Hania jest nie tylko utalentowana, ale też doskonale przygotowana”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

W późniejszych latach jako kameralistka, solistka lub gościnny koncertmistrz współpracowała z francuskimi orkiestrami Le Cercle de l’Harmonie i Le Concert de la Loge z Paryża, Le Concert Lorrain z Metz, Le Parlement de Musique ze Strasburga, Collegium Marianum i Collegium 1704 z Pragi, Hofkapelle z Monachium i NeoBarock z Kolonii. Prowadzi klasę skrzypiec barokowych w Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach oraz Akademii Sztuk Muzycznych im. L. Janačka w Brnie. W 2017 r. obroniła doktorat.

Od 2012 r. prowadzi {oh!} Orkiestrę Historyczną, z którą występowała już na festiwalach polskich (m.in. Misteria Paschalia, Kultura Natura, Chopin i Jego Europa) i zagranicznych. Najnowszym ich sukcesem jest współczesne prawykonanie opery Leonarda Vinciego „Gismondo, re di Polonia”, którą jeszcze w zeszłym roku zespół wykonał w Theater an der Wien, a w tym – w Moskwie w Sali im. Czajkowskiego i na warszawskim festiwalu Eufonie. To już trzecie w historii {oh!} współczesne prawykonanie opery barokowej, po „Didone abbandonata” D. Sarriego i „Arminio” J.A. Hassego.

Zespół nagrał kilka płyt, które zdobyły bardzo pozytywne recenzje, a w przygotowaniu są kolejne. „Artystka wielowymiarowa, z talentem łączy też wyjątkowe umiejętności przywódcze, dzięki czemu jej zespół wysunął się na lidera wśród polskich orkiestr grających na instrumentach z epoki” – komentuje nominację Marlena Wieczorek. Jacek Marczyński nominuje ją m.in. za „oryginalne rozszerzanie repertuaru, także o utwory polskich kompozytorów i tzw. polonica”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

Od lat głównym motywem jej dzieł pozostaje pamięć. Interesują ją ludzkie wspomnienia, a właściwie ich zaburzenia i nieświadome zafałszowania. „Analizuje, demaskuje i błyskotliwie wykpiwa wizualne normy, które narzucają nam współczesne modele konsumpcji i społecznego awansu” – napisał w uzasadnieniu nominacji Iwo Zmyślony.

Dzięki temu „tworzy pomysłowy i wciągający komentarz do relacji międzyludzkich i ról społecznych” (jak pisał z kolei Rafał Kamecki). W jej pracach świat, który wydawał się trwale uporządkowany, nagle ukazuje pęknięcia, rysy, podwójne dno. Weronika Gęsicka (ur. 1984 r.) korzysta przede wszystkim z tzw. materiałów zastanych: starej fotografii prasowej, archiwów internetowych i policyjnych oraz z banków zdjęć. Następnie poddaje je precyzyjnej, pracochłonnej i przemyślanej obróbce prowadzącej do zdarcia z nich zewnętrznej warstwy lukrowanych treści i dotarcia do sensów nieoczywistych, skrywanych.

To prace często pełne humoru, ale i niepokojące. Jak uzasadniał nominację Piotr Rypson: „Jej foto-skalpel jest precyzyjny i działa jak zły dotyk. W tych pracach Max Ernst spotyka Davida Lyncha”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

- Tworzy prozę, która zachłannie pożera czas czytelnika, a wnioski i diagnozy, które stawia, nie przynależą do literatury popularnej, a tej wysokoartystycznej, krytycznej wobec dominujących narracji. Można tylko życzyć, by za kilka lat odniosła te same sukcesy, które święci dziś na świecie Olga Tokarczuk. Bo ją na to stać – komentuje Wojciech Szot.

W „Atlasie” stworzyła z rozpadających się bloków mityczną krainę literacką. Początkowe partie książki to jedne z najlepszych obrazów bloków w literaturze. Labirynt mieszkań i korytarzy odzwierciedlał labirynt języka. Książka Słowik była więc też opowieścią o sile literatury, o żywiole, który przekształca znaną rzeczywistość w fantastyczne światy. Po czterech latach od debiutu opublikowała powieść „Zimowla” (Wydawnictwo Znak), za którą otrzymała nominację do Paszportu POLITYKI.

„Narratorka jest nastolatką, ale nie jest to kolejna Bildungsroman czasów transformacji, raczej raport z mało spektakularnych prób zrozumienia świata. Doceniam też nieuleganie presji rynku i skupienie na tworzeniu powolnym, starannym (wydanie »Zimowli« cztery lata po debiucie to w dzisiejszych czasach naprawdę pisarstwo w stylu slow)” – pisze Olga Wróbel.

Ten thriller z elementami opowieści grozy, rozgrywający się w małej miejscowości Cukrówka, daje bardzo ciekawy obraz historii najnowszej – lat 80. i 90. Polska jest tutaj krainą cudów i oczekiwania na cuda, myślenie magiczne okazuje się zasadą istnienia całego kraju. Chociaż przewrotność tej książki polega również na tym, że za zagadkami niekoniecznie kryją się siły nadprzyrodzone. Jedna z bohaterek mówi: „W tym kraju przeszłość to najlepszy kapitał na przyszłość”.

Ta powieść pokazuje również, jak można historią manipulować. Słowik, zdaniem Wojciecha Szota, „tworzy prozę, która zachłannie pożera czas czytelnika”, czyta się ją jak najlepszy kryminał, a „wnioski i diagnozy, które stawia, nie przynależą do literatury popularnej, a tej wysokoartystycznej, krytycznej wobec dominujących narracji. Można tylko życzyć, by za kilka lat odniosła te same sukcesy, które święci dziś na świecie Olga Tokarczuk. Bo ją na to stać”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

W 2017 r. Zajączkowska została finalistką FameLab, konkursu popularyzatorskiego dla naukowców, organizowanego przez Centrum Nauki Kopernik i British Council. Za kolejny tom wierszy „minimum” (Wyd. Warstwy) z 2017 r. otrzymała Nagrodę Kościelskich.

W swojej twórczości stara się zasypywać podziały między nauką i humanistyką, szuka też nowych języków opisu relacji człowieka z przyrodą. Tym się zajmuje też w zbiorze esejów „Patyki, badyle” (Wydawnictwo Marginesy), za który otrzymała nominację do Paszportu POLITYKI. To książka zupełnie inna niż opowieści o sekretnym życiu roślin czy rozmaite popularnonaukowe opracowania. Inna, bo Zajączkowska opowiada swoim stylem i ze swoją charyzmą, które sprawiają, że natychmiast chce się ruszyć podglądać chwasty i zagajniki.

„Zajączkowska – pisze Eliza Kącka – udziela nam swoich oczu, zmysłów i uczuć – dla wykazania, że do istot żywych (przy czym »istot« jest tu słowem najistotniejszym) należą także Osoby przynależne do świata roślinnego”. Kącka dodaje też, że „ta proza nie popularyzuje nauki – ona upowszechnia tajemnicę życia”.

Zofia Król doceniła ją właśnie „za poszukiwanie literackiego języka zdolnego opisać roślinne światy słabo dostępne ludzkiemu oku i słowu, a coraz bardziej współcześnie istotne wobec zbliżającej się ekologicznej katastrofy”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

Faktycznie, urodzona w 1981 r. w Warszawie Szczawińska to artystka-instytucja. Absolwentka reżyserii w warszawskiej Akademii Teatralnej, posiadaczka doktoratu obronionego w Instytucie Sztuki PAN i przez rok aktorka offowego, postgrotowskiego Studium Teatralnego jest dziś nie tylko reżyserką, dramaturżką i performerką w swoich spektaklach, ale też wykładowczynią Akademii Teatralnej, kuratorką sezonu w Komunie Warszawa i współzałożycielką kolektywu działającego w ramach Instytutu Sztuk Performatywnych.

W 2014 r. krytycy docenili jej „Geniusza w golfie” z krakowskiego Starego Teatru, analizę legendy Konrada Swinarskiego oraz „wywrotowy koncert o mieszczańskiej neurozie i wyparciu” na podstawie „Jeżycjady” Małgorzaty Musierowicz (Komuna Warszawa). Rok temu uwagę nominujących zwróciły jej „Lawrence z Arabii”, komedia o stereotypach kulturowych i narodowych z warszawskiego Powszechnego, oraz adaptacja bestsellerowej powieści Eleny Ferrante „Genialna przyjaciółka” z Wrocławskiego Teatru Współczesnego.

W tym roku doceniono „Nigdy więcej wojny” i „Rozmowę o drzewach” (Komuna Warszawa) oraz „Po prostu” (Instytut Sztuk Performatywnych). „Choć są one bardzo różne, to nawiązują intymną i zmysłową relację z publicznością i stanowią idealne połączenie perspektywy osobistej z ważną i rzadko podejmowaną tematyką społeczną” – pisała Kwaśniewska-Mikuła.

Sama Szczawińska tłumaczyła (Teatralny.pl): „Myślę, że wobec tego, że coraz trudniej nam się ze sobą dogadać, trzeba się przesuwać z pozycji ideologicznej do doświadczenia. To nie znaczy, że nie należy ujawniać swoich poglądów, wręcz przeciwnie, sądzę, że artyści powinni twardo stać na gruncie pewnych wartości. Ale w budowaniu komunikacji z widownią powinniśmy szukać różnych dróg”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych

Nominowana w tym roku książka „Feinweinblein” (Wydawnictwo Czarne) to właśnie zbiór trzech sztuk teatralnych. Jedna z nich to rozszerzona wersja dramatu „Feinweinblein”, za który autorka otrzymała Gdyńską Nagrodę Dramaturgiczną. Na jej podstawie powstał m.in. spektakl w Teatrze Współczesnym w Szczecinie; „Wujaszkowie” i „Morowe” nie miały jeszcze teatralnych realizacji. Zwrot w stronę teatru nie dziwi – forma dramatu odpowiada skłonności Murek do szybkiego dialogu, groteski i przede wszystkim niesłychanej wyobraźni językowej.

„Wujaszkowie” to historia arcypolska – z Paderewskim, Marszałkiem, Narutowiczem, ułanami, siwkami i przede wszystkim polskimi wujaszkami i ich anegdotami. „Materią jej literatury staje się wszystko, co składa się na polską podświadomość traumatyczną: zwłaszcza niedopowiedzenia i przemilczenia, którym potrafi nadać wyraz i temperaturę emocjonalną” – pisze Eliza Kącka, dodając, że Weronika Murek należy do wąskiego grona autorów, którzy pojmują i stosują ironię.

„I w tym sensie pozostaje uczennicą Gombrowicza, choćby nie była pod jego bezpośrednim wpływem. Kiedyś z tekstów Murek odczytywane będą polskie strachy, wstręty, niemożności, ograniczenia, izolujące nas od normalności.”

Z kolei Paulina Małochleb doceniła jej twórczy i ożywczy sposób sięgania do przeszłości. Murek wypełnia znane schematy nowymi znaczeniami: „na nowo opowiada o małych ojczyznach, o tożsamości narodowej, poczuciu wojennej krzywdy, przypomina o tęsknocie za wojną – bardzo groźniej, a dzisiaj coraz bardziej aktualnej”.

Fot. ⓒ POLITYKA / Leszek Zych