Na stronie Biennale Warszawa, w którego zaangażowanych społecznie spektaklach często występuje, można znaleźć opis: „Nie boi się wyzwań, lubi eksperymenty i budyń czekoladowy”. W ramach dwóch pierwszych w ostatnim czasie wziął udział m.in. w poruszającym i zaskakującym jednocześnie przedstawieniu „Rewolucja, której nie było”, gdzie wspaniale (wpół)grał z aktorami z zespołem Downa i autyzmem z również nominowanego w tym roku do Paszportu POLITYKI Teatru 21. Wystąpił w „Familii” Grupy Artystycznej Teraz Poliż, pierwszym polskim serialu podcastowym LGBTQ+. A także brawurowo, w stroju olbrzymiej truskawki – w spektaklu „Jedzonko” w reż. Katarzyny Szyngiery z krakowskiego Teatru im. Słowackiego – wygłosił monolog w obronie godności organizmów GMO.

„A wraz z nimi – wszystkich nieludzkich i ludzkich bytów niewpisujących się w »naturalizowaną normę«. To jeden z najzabawniejszych, a jednocześnie najbardziej emancypacyjnych i porywających manifestów aktorskich ostatnich lat” – zauważa Kwaśniewska-Mikuła. A Joanna Targoń podsumowuje: „Demon monologu, choć potrafi też zagrać zwykłą, realistyczną postać”.

fot. Leszek Zych/Polityka

Ale już na studiach rówieśnicy nazywali go „Rembrandtem z Bieszczad” z uwagi na zaskakująco zaawansowany warsztat malarski. Mimo to przez wiele lat nie mógł utrzymywać się ze sztuki. Nieliczne obrazki sprzedawał na Allegro, by zarobić na utrzymanie domu, wyjeżdżał do Holandii pracować przy zbiorach truskawek. Sukcesy przyszły niedawno. W 2018 r. otrzymał Grand Prix I Krakowskiego Salonu Sztuki. Natomiast pod koniec 2019 r., pokonując 652 innych artystów, został laureatem Grand Prix najbardziej prestiżowej nagrody malarskiej w Polsce – 44. Biennale Malarstwa „Bielska Jesień”. Uznanie zdobył za prace z cyklu „Codziennie jeden pożar”.

Malarka i jurorka tego konkursu Beata Ewa Białeck tak uzasadniała wybór: „niewielkie, skromne, o tematyce zwyczajnej, lokalnej, osadzonej w życiu, z pozoru cichej. A jednak jest w nich coś więcej (…). Obrazy te ukazują realną rzeczywistość i zatrzymują czas mocniej niż fotografia. To zamierzony suspens. Ogień tu nie tylko oczyszcza, ogrzewa, ale i niszczy”. Krytycy cenią jego sztukę za wysokie walory warsztatowe oraz za umiejętne łączenie współczesnych obrazów prowincji z nastrojem niepokoju i zagrożenia.

fot. Leszek Zych/Polityka

Urodził się w 1983 r. w Warszawie, studiował w Amsterdamie. Jest reżyserem, dramaturgiem i librecistą, zarówno w dziedzinie opery, jak sztuk performatywnych. Jako dramaturg współpracował m.in. z Ivo van Hove’em, Mariuszem Trelińskim, Tobiasem Kratzerem, Yuvalem Sharonem, a jako librecista z kompozytorami: Katarzyną Głowicką, Dariuszem Przybylskim i Annelies Van Parys.

W latach 2013–16 był szefem działu dramaturgii i promocji w brukselskiej operze La Monnaie/De Munt. W 2017 r. założył The Airport Society – stowarzyszenie wędrownych artystów, aktywistów i działaczy społecznych, inicjujących projekty w dziedzinie opery, technologii i aktualnych zjawisk społecznych. Był członkiem zespołu doradców Opera Europa, organizacji zrzeszającej europejskie teatry i festiwale operowe. Zainicjował i kierował forum United States of Opera dla twórców opery współczesnej w Amsterdamie, był pomysłodawcą i koordynatorem programu badawczo-rozwojowego dla artystów Fringe FUEL oraz sekcji „aktywizmu kreatywnego” w ramach Fringe Festival w Amsterdamie. Był również koordynatorem Europejskich Dni Opery w Holandii.

Jest laureatem Mortier Next Generation Award. Wyreżyserował dwa spektakle w Operze Wrocławskiej: „I Montecchi e i Capuletti” Vincenza Belliniego oraz superwidowisko „Nabucco” Giuseppe Verdiego.

Jacek Marczyński nominuje go za twórcze podjęcie gry z konwencją sztuki operowej w reżyserowanych spektaklach, za umiejętne wplecenie polskiej symboliki i tradycji kulturowej w „Sigismondzie” Rossiniego i za oryginalne wykorzystanie fragmentu „Króla Rogera” w działaniach artystycznych czasu pandemii.

fot. Leszek Zych/Polityka

Najpierw był okres formacyjny, w którym najważniejszym etapem okazała się aż czteroletnia praca nad wydaną w ubiegłym roku grą „God’s Trigger”. Wtedy okrzepł i nabrał doświadczenia liczący ponad 20 osób zespół. Kluczowe było – jak przyznaje główny projektant „Ghostrunnera” Radosław Ratusznik – rozpoznanie trendu, czyli renesansu mody na cyberpunk. Filmy „Blade Runner 2049” i „Ghost in the Shell”, a także zainteresowanie zapowiedzianą grą CD Projektu RED dowodziły, że do tego pociągu opłaca się wskoczyć. Warunkiem sukcesu było szybkie przygotowanie dopracowanej gry. Zgranemu zespołowi udało się to w niecałe dwa lata. Co tym bardziej imponujące, „Ghostrunner” prezentuje się bardzo efektownie, niczym produkcja za znacznie większe pieniądze, zrobiona przez znacznie większy zespół. Pomogło na pewno nawiązanie nazwą do obu powyżej wspomnianych, kultowych w cyberpunkowej niszy filmów. Zręczną grą na sentymentach jest także wykorzystanie muzyki synthwave, budzącej podobne skojarzenia. „Ghostrunner” to gra bardzo wymagająca, oparta na oryginalnej koncepcji rozgrywki.

Za sztafażem brutalnej walki wręcz kryją się złożone, a przy tym eleganckie zadania z geometrii przestrzennej, które trzeba zarówno błyskawicznie rozwiązywać, jak i rozwiązania te wcielać w życie z absolutną precyzją i doskonałym refleksem. Było jasne, że dla wielu potencjalnych nabywców to wyzwanie ponad siły, a jednak szef studia Szymon Bryła (wcześniej m.in. w Anshar Studios i Artifex Mundi) oraz główny projektant Radosław Ratusznik zdecydowali się zagrać va banque.

fot. Leszek Zych/Polityka

Teatr 21 narodził się z warsztatów zorganizowanych w 2005 r. w Zespole Społecznych Szkół Specjalnych „Dać Szansę” w Warszawie. Ich uczestnicy i reżyserka i pedagożka teatru Justyna Sobczyk postanowili kontynuować pracę. Kolejne 15 lat przyniosło kilkanaście spektakli, o których w swojej nominacji Stanisław Godlewski pisze następująco: „inteligentne, dowcipne, bawiące się różnorodnymi konwencjami artystycznymi, a jednocześnie zabierające głos w sprawach najistotniejszych – zarówno politycznych, społecznych, jak i egzystencjalnych”. Do grona stałych współpracowników dołączyły dramaturżka Justyna Lipko-Konieczna i autorka ruchu scenicznego Justyna Wielgus, a kolejne spektakle powstają we współpracy z zapraszanymi artystami i instytucjami. Punktem wyjścia ubiegłorocznej „Rewolucji, której nie było”, zrealizowanej w koprodukcji z Biennale Warszawa i z udziałem muzyków z zespołu Pokusa, był sejmowy protest rodziców niepełnosprawnych dzieci. „Poruszający, precyzyjnie i dobitnie pokazujący problemy osób z niepełnosprawnościami, ale też dowcipny, energetyczny, odważny i przekraczający granice – również te, z których przeciętny widz nie zdawał sobie sprawy” – doceniła go w nominacji Joanna Targoń. Zdobył nagrodę na prestiżowym Festiwalu Teatralnym Boska Komedia w Krakowie.

Teatr 21 zajmuje się także edukacją i działalnością wydawniczą. Od 2020 r. prowadzi Centrum Sztuki Włączającej – społeczną instytucję kultury poświęconą twórczości artystów z niepełnosprawnościami i włączaniu w pole sztuki, kultury i nauki różnorodnych grup społecznych. Centrum Sztuki Włączającej i Teatr 21, do niedawna bezdomny, planują otworzyć swoją siedzibę na warszawskiej Pradze Północ.

Fot. Leszek Zych/Polityka

W 2007 r. Jan Holoubek podjął ryzyko wyreżyserowania dokumentu „Słońce i cień” o przyjaźni swojego ojca z Tadeuszem Konwickim. Udany eksperyment zaowocował kilka lat później propozycją realizacji kryminalnego serialu „Rojst”. „Myślę, że na polskim rynku zaczyna się nowa era dla tego typu produkcji, a to otwiera furtkę wielu twórcom” – tłumaczył zwrot w kierunku reżyserii. „Sprawa Tomka Komendy to jak sprawa Hamleta, wszyscy wiedzą, jak się skończy, dlatego przed debiutantem było bardzo trudne zadanie nadania formy, rytmu, niebanalnej kompozycji poszczególnych wątków i postaci tak, byśmy zapomnieli o finale” – przypomina Grażyna Torbicka, podsumowując krótko: udało się. Według Anity Piotrowskiej rzadko zdarzają się polskie debiuty fabularne zrobione ręką tak pewną. „25 lat niewinności” wszedł do kin między pierwszą a drugą falą pandemii, a mimo to zdołał przyciągnąć rekordową liczbę 711 tys. widzów.

Dało mu to tytuł najpopularniejszego filmu w tym trudnym czasie. „Znakomite, zrobione z nerwem kino społeczne, rozwijające konwencje filmu więziennego. O sprawie Komendy łatwo byłoby nakręcić sentymentalnego gniota – Holoubek i jego ekipa unikają jednak wszelkich możliwych pułapek, jakie niesie ten temat” – zachwala Jakub Majmurek.

fot. Leszek Zych/Polityka

To jest poezja katastroficzna w wielu wymiarach lokalnych i globalnych – tak jak w wierszu „the future is darknet”, który kończy się frazą „szczęśliwego nowego głodu, kapitanie planeto”. Ta poezja jest odpowiedzią na rzeczywistość nie do zniesienia i najgorsze, co może się zdarzyć, to zgadzać się na to i akceptować taki stan. Dlatego te wiersze niosą tak wielki ładunek buntu i gniewu. Patrycja Sikora została finalistką projektu Biura Literackiego Połów 2018. Była też nominowana do Nagrody Głównej XXIV OKP im. J. Bierezina. Eliza Kącka nominowała „Instrukcję dla ludzi nie stąd” za „mocne uderzenie i siłę manifestu nieuproszczonego”. Te wiersze jej zdaniem można czytać jako próby wypracowania intelektualno-emocjonalnej strategii oporu. To „jedna z młodych poetek na nasze czasy – która haseł i klisz nie unika, ale na nich nie poprzestaje”. Dla Pauliny Małochleb ten tom to dowód, że „w sztafecie poezji zaangażowanej startuje kolejne pokolenie.

Sikora mówi za nowych wykluczonych: zwierzęta, pracowników – korporacyjne mięso, staruszków i młode matki, osoby LGBT, dzieci. Jej poezja jest pełnym furii głosem sprzeciwu”. Małochleb zwraca też uwagę, że Polska w jej poezji to nie jest wór wątków patriotycznych i politycznych, tylko „sieć problemów społecznych, z którymi Sikora walczy przy użyciu cytatów ze Słowackiego, języka nowych mediów i własnej wyrazistej, mocnej dykcji”. Polska pojawia się w jej wierszu „oto jest kraj”: „duchowi memu dała w pysk i poszła/Polska”.

Fot. Leszek Zych/Polityka

Pędziwiatr utożsamia na polskiej scenie świeże i ważne tendencje obecne też w młodym środowisku jazzowym w Stanach Zjednoczonych czy Wielkiej Brytanii, ale nie powiela tamtejszych wzorców, a jego talent został już zauważony poza Polską. „To bałagan, ale jaki błyskotliwy” – pisał o muzyce EABS amerykański magazyn jazzowy „DownBeat”.

Jest pianistą, producentem, ale także raperem i didżejem. Urodził się w 1987 r., pochodzi ze Świnoujścia, ukończył Wydziału Jazzu Akademii Muzycznej w Katowicach, ale na stałe związał się z Wrocławiem, gdzie powstała formacja Electro-Acoustic Beat Sessions, używająca dziś skrótu EABS. To jego druga nominacja do Paszportów POLITYKI, pierwszą dostał po debiutanckim albumie EABS „Repetitions (Letters to Krzysztof Komeda)”, zawierającym uwspółcześnione wersje utworów Komedy. Jego formacja współpracowała z Michałem Urbaniakiem. Tegoroczny album poświęcili gigantowi amerykańskiego jazzu – Sun Ra. Stosownie do tematu, jak ocenialiśmy na łamach, Pędziwiatr „puszczał tu wodze kosmicznej fantazji”.

Zaskoczył też, grając w zmniejszonym składzie (z Pawłem Stachowiakiem, Marcinem Rakiem i Olafem Węgrem) pod szyldem Błoto muzykę pełną luzu, ale zarazem technicznej precyzji. Z kolei jako Night Marks Electric Trio – z Adamem Kabacińskim i didżejem Piotrem „Spisek Jednego” Skorupskim – Pędziwiatr prowadzi działalność producencką. Za dużo tego, by go nie zauważyć.

fot. Leszek Zych/Polityka

Zofia Król nominowała Mirę Marcinów za „wystukaną przy karmieniu dzieci na telefonie komórkowym intensywną opowieść o relacji córki i matki, o życiu i umieraniu. Wybitność »Bezmatka« sięga jednak daleko poza temat, w sam literacki język, zarazem dziki i dynamiczny oraz lakoniczny i precyzyjny”. Ten zbiór zapisków, miniatur i fragmentów tworzy niezwykły portret matki i córki, która nawet po śmierci matki jest z nią obsesyjnie związana. Nie chce kończyć żałoby. Wyjątkowość opowieści Marcinów polega na ostrości jej obserwacji, czarnym humorze i na wywrotowości języka i wyobraźni. Zdaniem Anny Marchewki „Marcinów w »Bezmatek« nie tylko wyznaje miłość i żałobę, ale i wzywa do świadomego córectwa. Pokazuje, czego możemy uczyć się od matek wypinających się na patriarchalny kanon, na wzorzec, na stosowność, na przyzwolenie na przemoc domową, na konieczność poświęcenia się.

Marcinów wpisuje się swoją książką w tradycje opowieści o »wspaniałych wygnankach«, krnąbrnych buntowniczkach. Córectwo to zadanie, miłość nie jest łatwa, oznacza również zapasy, mocowania się z kochaną osobą (i ze sobą), a żałoba po niej nie ma terminu. Pokazuje Marcinów, jak nie odwracać się od utraty, jak wytrzymać to spotkanie, spotkanie z pustką i jak z niego czerpać siłę”.

Fot. Leszek Zych/Polityka

Droga Jacka Chojeckiego do świata gier jest rzadko spotykana, ale podobną kroczył ubiegłoroczny laureat Paszportu POLITYKI w kategorii Kultura Cyfrowa Dawid Ciślak. Chojecki także wywodzi się, zgodnie zresztą z tradycją rodzinną, z branży filmowej. Asystował przy kilku filmach Ryszardowi Bugajskiemu, sam wyreżyserował m.in. dokument „Niedokończona historia, Marzec ‘68” (2008 r.). Nad grami wideo pracuje od czterech lat, z ambicją trzymania się nadal poważniejszej tematyki, bo – jak sam pyta retorycznie – ile razy można ratować księżniczkę? Za przykład, że można posiłkować się przy tworzeniu gier wysokich lotów literaturą, podaje „Spec Ops: The Line” (2012 r.), inspirowaną „Jądrem ciemności” Josepha Conrada znakomitą grę niemieckiego studia Yager Development.

„Metamorphosis” to bardzo luźna adaptacja opowiadania Kafki „Przemiana”. Tam bohater przeobraził się w wielkiego robaka – przy tym rozmiarze łatwiej było autorowi pokazać jego relacje z rodziną – natomiast w wersji Ovid Works robak ten jest już mały, co twórcy uznali za rozwiązanie dające więcej możliwości przy wersji scenariusza, którą stworzyli z myślą o grze. Nie jest to zatem adaptacja zgodna z literą, ale za to jak najbardziej zgodna z duchem twórczości Kafki. Gra, jak podkreśla Chojecki, mogła powstać dzięki temu, że zechciało pracować przy niej, zaintrygowanych projektem, wielu zdolnych ludzi, którzy mogli zarobić większe pieniądze gdzie indziej, jak i dzięki znaczącemu wsparciu ze strony Narodowego Centrum Badań i Rozwoju.

fot. Leszek Zych/Polityka