To paradoks, że położone nad wodą miejsce, które mogłoby byś bezpieczną przystanią, stało się jednym z najbardziej niebezpiecznych miejsc w Rio. Maré oddziela wyspę uniwersytecką od reszty miasta, ale auta zamożniejszych mieszkańców nie zatrzymują się na trasie – mijają fawelę wiaduktem, za wysokim ogrodzeniem.

Właśnie w tym swoistym getcie w 1979 urodziła się i wychowała Marielle. Czarna młódka podzieliła los wielu rówieśniczek: musiała zacząć pracę już w wieku 11 lat, by przynieść choć kilka reali do domu. Podobnie też młodo została matką (w wieku 19 lat) i podobnie do wielu kobiet nie mogła liczyć, że ojciec dziecka obejrzy się za nią czy wspomoże w wychowaniu córki.

Ale Marielle nie tylko podjęła się bycia matką z pełnym zaangażowaniem. Rok po narodzinach córeczki zaczęła starać się o studia. Do 2002 udało jej się napisać pracę licencjacką i została absolwentką nauk społecznych. Wkrótce później została magistrem administracji publicznej na prestiżowym Uniwersytecie Federalnym Fluminense.

Temat jej pracy magisterskiej mówi bardzo wiele o tym, co w młodości liczyło się dla Marielle: „UPP: Sprowadzenie faweli do trzech liter”. UPP to oddziały pacyfikacyjne policji, które znane są z bardzo brutalnych i gwałtownych interwencji w najbiedniejszych osiedlach Rio de Janeiro.

W teorii mają przywracać porządek w dzielnicach opanowanych przez gangi. W praktyce często same stanowią rodzaj gangu, zagrożenie dla zwykłych mieszkańców. W 2000 Marielle straciła bliską osobę wskutek postrzału z niewiadomego kierunku i to ukształtowało jej wybory życiowe: postanowiła zawalczyć o lepszą fawelę dla wszystkich.

Marielle w 2007 roku zaczęła pracę jako konsultantka przy radnym prof. Marcelo Freixo z Partii Socjalizmu i Wolności. Równocześnie udzielała się w organizacjach pozarządowych promujących społeczeństwo obywatelskie. Nie zatrzymała się na tym.

W 2016 roku, w wieku 37 lat, wystartowała w wyborach do rady wielkiego Rio. Kandydatów było ponad 1500, a miejsc 51. Cóż może samotna czarnoskóra matka przy takiej konkurencji? To doskonale pokazał jej wynik wyborczy: piąte miejsce z prawie 50 tysiącami głosów! Właśnie jej autentyczna historia i przekaz promujący lepsze traktowanie wykluczonych grup okazały się kluczem do sukcesu. Marielle w trakcie kampanii potrafiła przyciągać tłumy.

W radzie miasta zaczęła realizować to, z czym szła do wyborów. Upominała się o kobiety będące ofiarami przemocy, o prawa reprodukcyjne, o godne traktowanie mieszkańców faweli. Walczyła też o prawa mniejszości LGBT, sama była biseksualna.

Jeszcze przed urodzeniem córki była związana z Mônicą Terezą Benício, do której wprowadziła się wreszcie w 2017. Rodziny obu kobiet były bardzo przeciwne ich związkowi, dlatego kobiety kilkakrotnie rozstawały się w trakcie. Choć Brazylia może wydawać się bardzo otwartym krajem (np. małżeństwa homoseksualne są legalne od 2013), to w społeczeństwie mniejszość boryka się z wieloma problemami, od braku akceptacji po zabójstwa na tym tle.

Marielle miała już zaplanowany ślub z Mônicą Terezą, na wrzesień 2019. Niestety, 13 marca tego roku nieznani sprawcy zamordowali ją na ulicy. Do samochodu wiozącego ją i jej asystenta podjechało dwóch sprawców. Zginęła Marielle i jej kierowca, asystent został ranny. Sprawców nigdy nie ustalono, ale sprawa została – tak publicznie, jak i przez władze – potraktowana jako egzekucja. Marielle miała trzy rany postrzałowe głowy i jedną szyi, nie miała szans przeżyć.

Zabójstwo Marielle wywołało falę oburzenia. Podobnie jak na jej wiece, tysiące ludzi wyszły na ulice. Choć zabójstwa obrońców praw człowieka w Brazylii nie są niczym nowym, w tym przypadku ofiarą padła wschodząca gwiazda polityki w jednej z najważniejszych metropolii. Żeby było gorzej, ustalono, że kule tkwiące w jej głowie zostały zakupione przez policję federalną w Brasilii w 2006 roku. Minister bezpieczeństwa publicznego zaczął się tłumaczyć, że musiały zostać skradzione z magazynu pocztowego, ale musiał szybko wycofać się z tego – nieprawdziwego – wyjaśnienia. Do dziś śmierć Marielle nie została wyjaśniona. Amnesty International domaga się od nowego prezydenta Brazylii Jaira Bolsanaro, by ten doprowadził śledztwo do końca i oddał działaczce sprawiedliwość. Apel ten można wesprzeć, pisząc osobisty list do Bolsanaro.

Tragedia Merielle Franco została opisana m.in. przez światowej sławy dziennikarza Glenna Greenwalda, który znał ją prywatnie. Podobnie jak inni obserwatorzy i dziennikarze śledczy, Greenwald zwraca uwagę, że ktokolwiek zlecił zabójstwo społeczniczki, wiedział doskonale jak będzie prowadzone śledztwo w tej sprawie i jak utrudnić wykrycie sprawców.

Franco nie była typem zawodowego polityka. Była radykalna w swoich poglądach i nie bała się robić sobie potężnych wrogów. Oto, jak opisał ją Greenwald, w odpowiedzi na próby „ugrzeczniania” jej poglądów w brazylijskich mediach:

„Oto najtrudniejsze, najbardziej złożone i najważniejsze tematy, które trzeba podjąć przy opisywaniu Franco: jej nieustępliwy, dzielny aktywizm przeciwko bezprawnym batalionom policji. Jej sprzeciw wobec interwencji wojskowej [w fawelach – przyp. red.]. I, przede wszystkim, jej rosnąca siła jako czarnej, homoseksualnej kobiety z faweli, której celem było nie dołączenie do brazylijskiej polityki, ale zmiana tejże.”

Do dziś wielu Amerykanów nie ma świadomości, co przeżywali ich wyzwoleni współobywatele, którzy cierpieli z powodu prześladowań jeszcze prawie sto lat po zakończeniu wojny. W niektórych hrabstwach południa każde wyjście z domu oznaczało niepokój o bezpieczny powrót.

Wejście w drogę białemu na chodniku, nieustąpienie miejsca, wyrażenie się w złym tonie, każdy przejaw sprzeciwu – mogły zakończyć się tragicznie. Zresztą przyczyny bywały losowe, ponieważ notorycznie zrzucano na czarnych winę za przestępstwa i nie było mowy o uczciwym procesie, a często procesie w ogóle – wyroki wydawał tłum.

Henry Smith, zlinczowany 1 lutego 1893 | Jeden z najgłośniejszych linczów, udokumentowany fotograficznie, odbył się w Paryżu, stan Teksas. 17-letniego Henryego oskarżono o zabicie białej dziewczyny. Dowiedział się o tym i próbował uciec, ale został pojmany. Obezwładnionego i katowanego chłopaka przewieziono na platformie paradnej przez miasto, a następnie został wystawiony na publiczną egzekucję w polu. Ok. 10 tysięcy ludzi oglądało, jak był torturowany przez godzinę. Następnie spalono go żywcem. Po ugaszeniu wielu chętnych ustawiło się po kawałki zwłok na pamiątkę. Policja była obecna, nie interweniowała.

Lincz na Henrym był jednym z najbardziej znanych, pokazujących skalę entuzkazmu wobec samosądów na czarnych.

Ten koszmar, przez który kilka milionów Afroamerykanów ruszyło za lepszym życiem na północ, kosztował życie tysięcy ludzi. Dopiero w tym roku ich pamięć jest oficjalnie uhonorowana w Montgomery, Alabama. To miejsce nieprzypadkowe – dawna stolica dążącej do utrzymania niewolnictwa Konfederacji. Oficjalna nazwa nowego muzeum to Narodowy Pomnik dla Pamięci i Sprawiedliwości. Niestety błyskawicznie utarła się też nazwa potoczna: Pomnik Linczów.

Liczba nazwisk na każdym z bloków zależy od tego, ile osób zamordowano w danym hrabstwie.

Dla wszystkich chcących dobrze zrozumieć najnowszą historię USA to miejsce obowiązkowe do odwiedzenia podczas wizyty na południu kraju. Twórcom udało się udokumentować ponad 4,4 tys. linczów dokonanych na czarnoskórych Amerykanach, o ponad 800 więcej niż znano w chwili rozpoczęcia prac w 2010.

Rufus Lesseur, zlinczowany 16 sierpnia 1904 | Grupa mężczyzn pochwyciła 24-letniego Rufusa i godzinami przetrzymywała go w szopie. Mężczyzna był oskarżony o przestępstwo seksualne na białej kobiecie – bardzo częste wówczas oskarżenie. Nie miał szansy na proces, został rozstrzelany niedługo później. Miejscowość liczyła 300 osób, ale organom ścigania nie udało się ustalić nikogo, kto mógł być za to odpowiedzialny. Szopa, przy której zabito Rufusa, stoi do dziś.

Ponieważ miejsce nazwano pomnikiem, a nie muzeum, terror przeżywany przez miliony Afroamerykanów jest ujęty bardzo symbolicznie. Najbardziej dosadnym i bolesnym elementem jest zawieszenie pod dachem 800 bloków o wysokości człowieka (1,8 metra każdy). Jeden przy drugim wiszą jak na szubienicach – najczęstszym narzędziu dokonywania samosądów. Ich liczba odzwierciedla 800 hrabstw, w których udokumentowano takie zdarzenia, a nazwiska zamordowanych są wyryte w każdym z bloków.

Obok pawilonu stoi drugie 800 bloków z cortenowej stali. Po co? To wyzwanie dla wspomnianych hrabstw. Każde z nich zostało zaproszone, by odebrać „swój” i postawić go w miejscu godnym ofiar. Zadanie może i wydaje się łatwe do realizacji, ale chętnych wielu nie ma. Na południu USA wciąż wielu ludzi nie chce uznać grzechów segregacji i prześladowania. Pomnik ma pomóc ten koszmar przepracować.

Masywne obeliski leżą i czekają aż władze hrabstw zechcą zabrać je do siebie i upamiętnić ofiary linczów.

Elizabeth Lawrence, zlinczowana 5 lipca 1933 | Elizabeth wracała pieszo do domu, gdy grupka białych dzieci szkolnych zaczęła rzucać w nią kamieniami. Kobieta nakrzyczała na dzieci i poszła do domu. Tego samego wieczora wściekły tłum wdarł się do jej domu. Dom spłonął do ziemi, kobieta została zamordowana za to, że ośmieliła się podnieść głos na białe dzieci. Jej syn domagał się ukarania morderców, za co był prześladowany i musiał uciec na odległą północ.

Trzeba bowiem pamiętać, że nawet tam, gdzie zabijano jedną osobę, udział brało po kilkudziesięciu, czasami kilkuset napastników. Bywało i tak, że rodziny urządzały piknik pod wiszącymi zwłokami, zabierano kawałki ubrań lub skóry ofiary jako amulety czy pamiątki. Są udokumentowane przypadki cateringu podczas takich wydarzeń czy drukowania pocztówek upamiętniających lincze, a największe samosądy odwiedzały tysiące ludzi. Winni? Nawet wtedy, gdy we wsi mieszkała garstka, prawie nigdy nie było świadków. Zmowa milczenia to problem znany również nam w Polsce, a w USA jest nie mniej świeży. Ostatnie samosądy na czarnych sięgają 1950 roku!

Zdjęcia: Equal Justice Initiative

W ostatnich latach współczesne wcielenie niewolnictwa zyskało spory rozgłos, powodując wzmożone zainteresowanie tym procederem instytucji regulujących, a także samych konsumentów. Chodzi o zagwarantowanie, że w łańcuchu logistycznym wielkich firm nie będzie pracy przymusowej, pracy dzieci czy innych form niewolnictwa.

Ponieważ firmy obuwnicze i odzieżowe polegają na outsourcingu, właśnie odzież i obuwie sportowe stały się przedmiotem krytyki. Wanchoo zapewnia, że Adidas dokłada starań w celu poprawy sytuacji od kiedy ujawniono, że piłki na Mistrzostwa Świata 1998 zostały wykonane przez dzieci w Indiach i wyszło na jaw, że firmy nie mają kontroli nad powstawaniem swoich produktów.

Rządy tworzą nowe prawa do walki z tym problemem, jak ustawa podpisana w Wielkiej Brytanii w 2015 roku, która wymusza na firmach dokumentowanie, że ich produkty powstają bez udziału pracy niewolniczej.

– Okazało się, że Ustawa o Współczesnym Niewolnictwie w Wielkiej Brytanii czy niedawne inicjatywy legislacyjne z Francji i Australii pomogły wprowadzić ten temat na spotkania zarządów wielkich firm – mówi Wanchoo w rozmowie z Thomson Reuters Foundation.

– Moje stanowisko powstało, by zbudować partnerstwa i niwelować ryzyko udziału pracy niewolniczej w łańcuchu logistycznym, zwłaszcza na drugim i trzecim szczeblu produkcji, tj. u dostawców materiałów i w szwalniach/fabrykach – mówi Wanchoo.

Walk Free Foundation szacuje w swoim Global Slavery Index, że na świecie jest aktualnie ok. 46 mln niewolników. Z kolei ONZ postawił za cel wyeliminowanie problemu pracy dzieci do 2025 roku, a pracy niewolniczej do 2030.

Wanchoo mówi, że walka z problemem ma wiele frontów, a jeden z nich to współpraca z innymi instytucjami. Chodzi o instytucje pozarządowe, same rządy, a także podwykonawców/dostawców. Ci ostatni są szkoleni w zakresie takich praktyk, jak wymuszone odpracowywanie długów czy obowiązkowe opłaty rekrutacyjne dla pracowników.

Technologia ma dać pracownikom głos

Aditi Wanchoo zapewnia, że Adidas dąży do zaoferowania robotnikom narzędzi do zgłaszania takich problemów i tym samym eliminowania niewolnictwa na rzecz lepszych warunków pracy. Firma ma „gorące linie” dla pracowników, których w Chinach, Indonezji, Wietnami i Kambodży ma ok. 300 tysięcy! Tym samym daje im możliwość anonimowego zadawania pytań, zgłaszania sugestii czy obaw za pomocą SMS-a czy aplikacji mobilnych do komunikacji.

Okazało się jednak, że to nie wystarcza. Dlatego Adidas w 2016 wdrożył w Chinach pilotażowy projekt specjalnych aplikacji umożliwiających zgłaszanie problemów. Dane są później zbierane i analizowane. Docelowo Wanchoo chce wprowadzić to narzędzie we wszystkich 105 głównych fabrykach Adidasa w ciągu pięciu lat, by następnie przejść do drugiego szczebla, czyli dostawców półproduktów.

W Turcji podobne narzędzia pozwoliły ujawnić przypadki zatrudniania dzieci czy odkryć nielegalnie zatrudnionych imigrantów z Turkmenistanu. Tymczasem w Azji zgłaszane są przypadki nadużyć przez przełożonych, problemy z pensjami czy żywieniem.

Wanchoo poinformowała, że takie działania bardzo szybko przynoszą korzyści. W zeszłym roku kampania KnowTheChain uznała Adidasa za najlepszą spośród 20 wielkich firm, właśnie dzięki wysiłkom na rzecz eliminacji pracy przymusowej czy handlu ludźmi. – Chcemy, by dla pracownika było to tak łatwe i tak pozbawione ryzyka, jak to tylko możliwe – mówi Wanchoo o pomyśle aplikacji do zgłaszania nadużyć. Na co dzień pracuje w Hong Kongu, gdzie ma oficjalny tytuł „senior manager – development partnerships, social and environmental affairs”.

Przyznała podczas rozmowy, że jej zabiegi niekoniecznie spotykają się z radością podwykonawców czy dostawców, którzy za wszelką cenę chcą zaoferować jak najniższe ceny za swoje usługi. – Czasami napotykamy na opór dostawców, ale chcemy z nimi pracować i pokazać, że w dłuższej perspektywie pomoże im to, choćby dzięki lepszej komunikacji, transparentności, produktywności i utrzymywaniu pracowników na dłużej – relacjonuje Wanchoo.

Reportaż autorstwa Belindy Goldsmith, redakcja Alisy Tang, zdjęcie Shanshan Chen, Thomson Reuters Foundation. Tłumaczenie na polski Michał Karaś