Zawał serca najczęściej objawia się silnym, ściskającym lub rozrywającym bólem w klatce piersiowej trwającym powyżej 20-30 minut. Co ważne, ból nie jest związany z wykonywanym wysiłkiem fizycznym. Nie da się wskazać jego źródła – ma charakter rozlany, obejmuje dużą część klatki piersiowej i może promieniować do szyi, żuchwy, ramion i rąk (częściej do lewej ręki). Bólowi często towarzyszy silny niepokój, nawet strach. Mogą pojawić się dodatkowe objawy – nudności, bóle brzucha, wymioty, nasilone poty. Ból nie mija po zażyciu zwykłych leków przeciwbólowych (np. paracetamol lub ibuprom) ani po lekach przyjmowanych pod język (nitrogliceryna czy sorbonit).

Przy podejrzeniu zawału nie można czekać, aż bóle same ustąpią. Uszkodzenia w obrębie serca mięśniowego postępują – liczy się każda minuta! Należy natychmiast wezwać zespół karetki R (telefony ratunkowe 999 i 112) i, jeśli to możliwe, pozostać w bezruchu w pozycji leżącej lub siedzącej. Nie wolno jechać do lekarza własnym transportem! Osoba przechodząca zawał serca powinna zażyć 300 mg aspiryny (może to być na przykład tabletka polopiryny S). Jeśli utraci przytomność, należy rozpocząć zewnętrzny masaż serca i sztuczne oddychanie (30 ucisków na środek klatki piersiowej i kolejno dwa oddechy).

Największy błąd to zwlekanie!

„Bo było już późno”, „Bo musiałem skończyć pracę”, „Na pewno przejdzie, to tylko chwilowa niedyspozycja” – powodów, dla których „zawałowcy” nie trafiają do lekarza jest wiele… Jeśli pacjent ma trochę szczęścia, ból po paru godzinach przejdzie, ale uszkodzenia serca będą już nieodwracalne.

Przy wstrzymanym dopływie krwi każda kolejna minuta powoduje martwicę coraz to nowych komórek mięśnia. Im później tętnica zostanie otwarta, tym bardziej rozległy będzie zawał i poważniejsze konsekwencje. Może dojść do sytuacji, gdy serce będzie wymagało wspomagania za pomocą specjalnych urządzeń, a na pewno pogorszy się jakość życia chorego. Dlatego przy bólu o określonej charakterystyce należy natychmiast wezwać pomoc lekarską!

Komu zagraża zawał serca?

Zawał serca może dotknąć każdego, u kogo występują czynniki ryzyka choroby wieńcowej (są to między innymi: rodzinne występowanie choroby wieńcowej, palenie tytoniu, podwyższony poziom cholesterolu i trójglicerydów, nadciśnienie tętnicze, otyłość, płeć męska, wiek, cukrzyca). Najczęściej do zawału dochodzi u osób po 50.-60. roku życia (u kobiet kilka lat później niż u mężczyzn). Ryzyko zawału zwiększa także palenie papierosów (u palaczy zagrożenie zawałem pojawia się nawet 10 lat wcześniej!).

W większości przypadków rozpoznanie zawału odbywa się na podstawie charakterystycznych objawów – dlatego tak ważny jest bezpośredni kontakt z lekarzem. Dopełnieniem rozpoznania jest badanie EKG. Dodatkowo, we krwi oznacza się tzw. markery uszkodzenia serca, takie jak troponina, CKMB.

Jak leczyć zawał serca?

Ponieważ przyczyną zawału jest nagłe zamknięcie tętnicy wieńcowej – zamknięte naczynie należy jak najszybciej otworzyć. W Polsce i na całym świecie preferowana jest angioplastyka pierwotna.

Zabieg polega na wprowadzeniu w miejsce ciasnego zwężenia tętnicy cewnika z balonikiem i wszczepieniu tam metalowej sprężynki zwanej stentem. Jest to proteza naczyniowa, która zapobiega ponownemu zwężeniu tętnicy. Zabieg angioplastyki poprzedzany jest przez koronarografię – badanie, podczas którego rejestruje się przepływ kontrastu przez naczynia wieńcowe celem uwidocznienia jego światła.

Jeśli przeprowadzenie zabiegu nie jest możliwe albo wiąże się z dużym opóźnieniem leczenia (gdy konieczny jest np. długi transport), podaje się leki rozpuszczające zakrzep w tętnicy wieńcowej. Po skutecznym leczeniu niepowikłanego zawału serca pacjent pozostaje w szpitalu przez kilka dni (3-10). Czasami konieczne jest także wszycie by-pasów lub implantacja rozrusznika serca.

Po zawale…

Osoba, która przeszła zawał serca, powinna zmienić styl życia – niedozwolone jest palenie tytoniu, należy stosować odpowiednią dietę, najlepiej śródziemnomorską. Ważna jest także normalizacja masy ciała oraz aktywność fizyczna, którą należy dostosować do obecnej wydolności i stopniowo ją zwiększać pod nadzorem lekarza.

Konieczne będzie przyjmowanie do końca życia aspiryny i innych leków chroniących przed powtórnym zawałem i związanymi z nim powikłaniami. Pacjent powinien pamiętać o regularnej kontroli ciśnienia tętniczego i poziomu lipidów oraz o okresowych kontrolach u kardiologa.

Uprzedzić zawał…

Jeśli pojawiają się dolegliwości polegające na duszności wysiłkowej, braku tchu, konieczności zatrzymania się, kołatania serca z epizodami utraty przytomności oraz bóle zamostkowe (rozpierające, dławiące, piekące z promieniowaniem do szyi, żuchwy, ramion lub rąk), można podejrzewać chorobę wieńcową. W takim wypadku należy jak najszybciej wykonać diagnostykę inwazyjną, czyli koronarografię.

To zabieg, podczas którego do aorty wprowadzany jest cewnik, za pomocą którego podawany jest kontrast, a zatem substancja płynna widoczna w promieniach rentgenowskich. Lampa RTG pozwala rejestrować proces przepływu kontrastu przez naczynia wieńcowe i określić ich drożność. Wyniki badania w wielu przypadkach wykluczają chorobę wieńcową, często jednak pozwalają na wczesne podjęcie leczenia i uniknięcie zawału.

Jak uniknąć zawału

Profilaktyka, choć wydaje się mało medialna, pozwala jednak uniknąć wprowadzania medycyny naprawczej. Wprawdzie łatwiej i szybciej jest połknąć pigułkę niż „torturować się” zdrowym stylem życia, jednak zasada „lepiej zapobiegać niż leczyć” w przypadku zawału serca ma szczególne znaczenie. Oto dziesięć zasad, jak zmniejszyć ryzyko pierwszego, czy też kolejnego zawału serca.

1.  Żyj zdrowo! (prawidłowo się odżywiaj, utrzymuj właściwą masę ciała)

2.  Dbaj o kondycję! (siedzący tryb życia jest dla człowieka wręcz zabójczy)

3.  Nie truj siebie i innych! (nie pal, nie nadużywaj alkoholu, nie zażywaj dopalaczy i narkotyków)

4.  Wykonuj badania kontrolne! (okresowo badaj ciśnienie tętnicze, stężenie cholesterolu i cukru we krwi, wykonuj badanie EKG)

5.  Gaś pożar w zarodku! (skutecznie lecz nadciśnienie tętnicze, cukrzycę lub zaburzenia lipidowe – to istotne czynniki rozwoju miażdżycy, a w konsekwencji wystąpienia zawału)

6.  Unikaj i nie lekceważ infekcji! (rozważ coroczne szczepienie przeciw grypie sezonowej – infekcyjne procesy zapalne destabilizują blaszki miażdżycowe)

7.  Wspomagaj swój organizm! (jeśli występują u Ciebie choroby układu krążenia lub jest duże ryzyko ich wystąpienia, rozważ ze swoim lekarzem regularne stosowanie aspiryny w małej dawce – o ile brakuje przeciwwskazań; aspiryna zmniejsza ryzyko powstawania skrzeplin)

8.  Poznaj symptomy chorobowe! (świadomość objawów choroby wieńcowej i zawału serca może ocalić Twoje zdrowie i życie)

9.  Stosuj się do zaleceń lekarza! (regularnie przyjmuj zalecone leki, rzuć palenie, zwiększ aktywność fizyczną, stosuj właściwą dietę)

10.  Wprowadź powyższe rady już teraz! (jutro może być za późno…)

Zawał serca oznacza martwicę części mięśnia sercowego na skutek zatrzymania dopływu krwi (niedokrwienia) poprzez tętnicę wieńcową. Jest to zawsze stan naglący wymagający natychmiastowego leczenia.

Objawy, których nie można lekceważyć:

* silny, ściskający lub rozpierający ból w klatce piersiowej, trwający powyżej 20-30min, nie jest związany z wykonywanym wysiłkiem fizycznym i ma charakter rozlany, co oznacza, że obejmuje dużą część klatki piersiowej (miejsca bólu nie da się wskazać jednym palcem)

* ból może promieniować do szyi, żuchwy, ramion i do rąk (częściej do ręki lewej), rzadziej mogą mu towarzyszyć nudności, bóle brzucha, wymioty, nasilone poty

* często pojawia się silny niepokój, wręcz strach

* ból w klatce piersiowej nie ustępuje po zwykłych lekach przeciwbólowych (paracetamol, ibuprom) ani po lekach przyjmowanych pod język (nitrogliceryna, sorbonit)

Nieznajomość tych prostych faktów może prowadzić do zlekceważenia objawów groźnej choroby bądź niepotrzebnego niepokoju o swoje zdrowie w przypadku bólów „niesercowych”, czyli takich, które można wskazać palcem, np. kłucie po lewej stronie, „w okolicy serca” (nasilenie bólu zmienia się wtedy często wraz z oddychaniem). Pacjenci, którzy przebyli zawał, mówią, że czuli, jakby coś ich rozsadzało od środka, inni zaś mieli wrażenie, jakby ktoś założył im na klatkę piersiową „ciasną obręcz” – te określenia doskonale opisują ściskający ból w klatce piersiowej, wskazujący na zawał serca

Skuteczne leczenie

Bezpośrednią przyczyną zawału serca jest nagłe zamknięcie tętnicy wieńcowej poprzez zakrzep, który tworzy się w miejscu uszkodzonej blaszki miażdżycowej. Podstawową metodą leczenia zawału jest zatem szybkie otwarcie tej tętnicy i przywrócenie prawidłowego napływu krwi do niedokrwionego mięśnia sercowego (tzw. reperfuzja). Można to zrobić, podając lek rozpuszczający skrzeplinę (tromboliza) lub zabiegiem inwazyjnym zwanym angioplastyką wieńcową (potocznie balonikowaniem).

Dziś można w Polsce uratować niemal wszystkich chorych z zawałem serca, pod warunkiem, że w porę zostanie wezwana fachowa pomoc. Od momentu wystąpienia pierwszych objawów, często minuty decydują o życiu chorego. Szybkie wezwanie pomocy oraz transport do dyżurnego ośrodka kardiologii inwazyjnej to pierwszy, znaczący krok, by uniknąć nieszczęścia. Lekarze w krótkim czasie otworzą zamkniętą w sercu tętnicę, wszczepią do niej małą sprężynkę, czyli stent i przywrócą prawidłowy przepływ krwi. Ten zabieg, zwany angioplastyką wieńcową, ratuje życie „zawałowca”, wykonywany jest w każdym ośrodku kardiologii inwazyjnej. Jest ich w Polsce ponad 120 – prawie wszystkie przyjmują pacjentów 24 godziny na dobę przez 7 dni w tygodniu, co stawia Polskę w czołówce krajów Europy i świata.

Statystyki

W minionym dziesięcioleciu dokonał się ogromny postęp w liczbie wykonywanych zabiegów angioplastyki w zawale serca. Wszystko dzięki determinacji polskich kardiologów i przychylności władz odpowiedzialnych za prowadzenie polityki zdrowotnej. Oznacza to, że każdy polski obywatel, u którego dojdzie do zawału serca, może być leczony najskuteczniejszą metodą, jaką zna współczesna medycyna. Jednak, jak pokazują statystyki, blisko 1/4 osób, u których doszło do zawału, w ogóle nie jest leczona reperfuzją lub jest leczona za późno (patrz rys. 4.). Udrożnienie zamkniętej tętnicy wieńcowej po upływie kilkunastu godzin nie uratuje zagrożonej części mięśnia serca, ten bowiem zdążył już obumrzeć.

Mimo znaczącego wzrostu liczby szpitali zatrudniających specjalistyczny personel i wyposażonych w doskonały sprzęt zabiegowy, od wielu lat nie udaje się istotnie skrócić czasu, jaki mija od momentu wystąpienia objawów zawału serca do zabiegu otwarcia naczynia.

Edukacja przede wszystkim!

Brak odpowiedniej wiedzy i wynikające z tego niewłaściwe zachowania w momencie pojawienia się pierwszych objawów zawału serca są jednymi z przyczyn ponurych statystyk dotyczących tej groźnej choroby, szczególnie zbyt późnego wzywania pomocy.

- Często spotykam „zawałowców”, którzy na pytanie, dlaczego tak późno wezwali pomoc odpowiadają, że mieli dużo pracy, której nie dało się przełożyć, że była noc i woleli poczekać do rana, lub że ból wcale nie był silny, więc myśleli, że sam przejdzie. Ból oczywiście przejdzie, ale będzie to oznaczać, że zawał się dokonał i cały zagrożony obszar mięśnia, który można było uratować, zginął. Nie trzeba dodawać, że osoby te mają najmniejsze szanse na przeżycie – komentuje dr hab. med. Maciej Lesiak, przewodniczący Asocjacji Interwencji Sercowo-Naczyniowych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

By edukować społeczeństwo o zawale serca, typowych objawach oraz metodach leczenia i profilaktyki zawałowej, została zainicjowana ogólnopolska kampania społeczna „Zawalcz o swoje serce”, której celem jest podnoszenie świadomości z zakresu wiedzy Polaków na temat chorób serca, ze szczególnym uwzględnieniem choroby niedokrwiennej i jej najgroźniejszej postaci, jaką jest zawał serca. Dążenia kampanii skupiają się na zwróceniu uwagi na najczęstsze objawy zawału serca i podkreśleniu roli szybkiej reakcji i wezwania pomocy po zauważeniu pierwszych symptomów zawału. Śmiertelność szpitalna w zawale serca leczonym zabiegowo to zaledwie 3 – 4 procent (jeszcze w latach 60. i 70. ubiegłego wieku była ona 10 razy wyższa.) Dodatkowym, ważnym celem kampanii jest edukacja w dziedzinie profilaktyki.

- Chcemy nauczyć naszych rodaków, jakich objawów nie wolno ignorować, gdyż mogą zwiastować zagrożenie życia. Jednocześnie zależy nam, aby wszyscy nasi potencjalni pacjenci mieli świadomość, że jeśli spotka ich to nieszczęście, jakim jest zawał serca, to szybkie wezwanie pomocy pozwoli uratować życie większości z nich. Zadaniem kampanii jest także promowanie działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie chorobie niedokrwiennej serca. Profilaktyka zachorowań oraz edukacja w dziedzinie choroby niedokrwiennej serca to istotne aspekty w budowaniu świadomości Polaków – podkreśla dr hab. med. Maciej Lesiak, przewodniczący Asocjacji Interwencji Sercowo-Naczyniowych Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego

Organizatorem kampanii jest Polskie Towarzystwo Kardiologiczne (PTK) wraz z Asocjacją Interwencji Sercowo-Naczyniowej (AISN). AISN działa w strukturach PTK, skupiając dużą liczbę lekarzy (ponad 400) zajmujących się kardiologią inwazyjną, inaczej mówiąc zabiegową.

Aby podnieść świadomość zagrożenia, jakie dla potencjalnych pacjentów stanowi zawał serca swojego wsparcia dla kampanii udzielił aktor Krzysztof Stelmaszyk: Zawał serca może dotyczyć każdego z nas, dlatego tak ważne jest poznanie pierwszych, typowych objawów choroby. Nie warto czekać aż choroba nas pokona, należy walczyć o siebie i swoje serce i szybko wezwać specjalistyczną pomoc.

Szczegółowe informacje na temat kampanii, jej organizatorów i partnerów, a także wiele informacji o zdrowym i chorym sercu można znaleźć na portalu www.zawalcz.pl.