Następne pytania o to, w jaki sposób się z nimi obchodzić przysparzają jednak kolejnych problemów. Są bowiem granice w tym, co wolno, a czego nie wolno robić ze zwłokami. Prawo polskie mówi, że nie wolno znieważać i bezcześcić zwłok, nie jest to jednak przepis precyzyjny. Wiadomo, że nie można ich traktować jako rzeczy, a tym samym sprzedawać czy bawić się nimi. Tak naprawdę to, co dopuszczalne, określane jest przez kulturę, a nie przez prawo.

Wiele tych praktyk budzi kontrowersje. Przykładem mogą być np. przeszczepy. Obecnie zwłoki stanowią główne źródło organów do transplantacji, choć nie brakuje przeciwników przeszczepów organów pobieranych od osób zmarłych. W Polsce w 2013 roku przeszczepiono w ten sposób ponad 700 nerek, blisko 60 serc i 13 płuc. W wielu społeczeństwach wciąż jednak trwają spory, kiedy można pobrać organy od zmarłego.

Przykładem na to może być pewne brazylijskie plemię, które twierdzi, że człowiek żyje dopóki nie rozłożą się jego tkanki miękkie. Trudno zatem w tym przypadku mówić o jakimkolwiek przeszczepie. Wiele kwestii zmienia się jednak wraz z rozwojem medycyny. W prawie polskim, w latach 70. XX w. uznawano, że człowiek umiera, gdy nastąpi nieodwracalne ustanie krążenia i oddychania. Potem pojawił się jednak respirator, a bezdech stał się tym samym odwracalny.

Poza wspomnianymi przeszczepami ludzki organizm może również służyć jako inkubator dla nienarodzonego dziecka. Chodzi o sytuację, w której pomimo orzeczenia śmierci mózgu kobiety, jej ciało wciąż jest natleniane, nawadniane, odżywiane, by mogło urodzić dziecko poczęte za życia kobiety. Od 1979 do 2000 roku zanotowano około 11 takich przypadków, a u jednej ze zmarłych kobiet ciążę utrzymano aż przez 189 dni po jej śmierci. Ciała zmarłych kobiet poddano intensywnej opiece okołoporodowej, zmieniano im dietę, a brzuchy dotykano, mówiono do nich, by dzieci miały wszystkie możliwe sensoryczne i akustyczne doświadczenia.

Co więcej, ciała ludzkie niejednokrotnie są również używane jako materiały do preparatów anatomicznych. Oznacza to, że dzięki nim mogą się szkolić m.in. lekarze i studenci medycyny. Badacze używają ich natomiast do swoich analiz. Takie badania zwłok mogą również wpłynąć na postępowania policyjne, gdyż osoby prowadzące dochodzenie będą w stanie lepiej rozpoznać, ile czasu minęło od popełnienia morderstwa.

Najbardziej kontrowersyjnym obecnie sposobem wykorzystania zwłok jest traktowanie ich jak eksponatów – specyficznych dzieł sztuki. Ich znanym twórcą jest Gunther von Hagens, który opatentował metodę plastynacji zwłok – procesu polegającego na odwadnianiu i odtłuszczaniu zmarłego ludzkiego ciała. Od 1995 roku na wystawie „Body Worlds” przedstawia przygotowane w ten sposób eksponaty m.in. postaci trzymającej skórę zdjętą z ciała, postaci kopiącej piłkę, czy ciała kobiety w ciąży. Na całym świecie wystawa wzbudzała ogromne kontrowersje. Niemiecki „Der Spiegel” zarzucał von Hagensowi, że spreparowane ciała pozyskuje on od skazanych na karę śmierci chińskich więźniów. Sam von Hagens deklaruje, że wszystkie osoby, których zwłoki wykorzystał, wyraziły na to zgodę.

W wielu kulturach zwłoki mogą stanowić również coś nieczystego. Dlatego też w Iranie i Indiach pozostawiano zwłoki, aby rozszarpały je padlinożercy. Obawiano się bowiem, że zatrują one powietrze i wodę. Z drugiej jednak strony historycy uważają, że do XIX w. w innych miejscach istniały restauracje, w których podawano potrawy z ludzkiego mięsa, a ciało ludzkie było powszechnym składnikiem diety Homo sapiens. Okazuje się zatem, że podejście do zwłok zmienia się nie tylko wraz z kulturą, ale i wraz z upływającym czasem.

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl

Dodała, że warto zwrócić uwagę na objawy fizjologiczne chorego, takie jak zmniejszony apetyt, postępujące chudnięcie, zmęczenie i osłabienie oraz częstsze i dłuższe przesypianie. Chory może wtedy prosić o eutanazję, gdyż boi się bólu, ale może też obawiać się utraty godności, z czego nie zawsze zdają sobie sprawę najbliżsi.

W ostatnich tygodniach życia terminalnie chory coraz mniej mówi i coraz dłużej śpi. Pojawia się świadomość bliskości śmierci, halucynacje i dezorientacja oraz widzenie zmarłych bliskich osób. Spada temperatura ciała (o jeden stopień lub więcej), zmniejsza się ciśnienie tętnicze krwi, występuje bladość i sinica oraz większe pocenie się. Oddech staje nieregularny, słuchać rzężenie i kaszel.

W tym okresie u chorego zaskakująco może się pojawić przypływ energii. Chce wstać z łóżka, choć wcześniej nie było to możliwe, wykazuje większą ochotę do rozmowy i większy apetyt. Często jednak jest to mylące. – Pacjent może przechodzić już w ostatnią fazę umierania – podkreśla doc. Krajnik.

W ostatnich dniach życia chory jest bardzo osłabiony i wyłącznie leży. Nie może jeść, ma coraz większe problemy z połykaniem, pije małymi łykami i nie chce przyjmować tabletek. Przesypia większość czasu, a kontakt z nim jest coraz trudniejszy.

W ostatnich godzinach życia człowiek traci stopniowo przytomność. Może mieć oczy otwarte, ale nie widzi tego co się dookoła niego dzieje. Wydaje się, że słyszy, lecz nie reaguje na otoczenie. Gałki oczne ma zapadnięte i nie domyka powiek. A na twarzy widać rozluźnienie.

Postępują zmiany fizjologiczne. Tętno jest słabo wyczuwalne, oddech płytki i wolniejszy. Skóra jest zimniejsza i bardziej lepka, pojawia się sinica na kończynach i wokół ust. Zakłócona zostaje kontrola zwieraczy, czego skutkiem jest nietrzymanie stolca i moczu.

Co jest bezpośrednią przyczyną zgonu? – Gdy umiera chory na nowotwór zwykle dochodzi do zapalenia płuc, niewydolności wielu narządów, głównie serca, nerek i wątroby, oraz niedrożności przewodu pokarmowego – powiedział doc. Krajnik. Skutkiem tego jest powodująca śmierć niewydolność krążeniowo-oddechowa i nagła śmierć sercowa. Następuje zanik odruchu rogówkowego (po dotknięciu rogówki powieki pozostają nieruchome).

– Chory chce umierać w spokoju, dlatego trzeba zrobić wszystko, by mu go zapewnić – podkreśla specjalistka. Należy wspierać go psychiczne, spełniać wszystkie jego potrzeby i zagwarantować odpowiednie leczenie objawowe. Głównym celem opieki w tym okresie jest bowiem zapewnienie jak najlepszej jakości życia – na ile to możliwe – oraz przygotowanie do śmierci i bezpieczeństwo umierania.

Co należy wtedy robić? – Nie należy niszczyć nadziei nierealnych, lepiej próbować naprowadzać na te, które są realne. Od początku trzeba rozmawiać zarówno o nadziei, jak i o przygotowaniu do „najgorszego” – podkreśla doc. Krajnik. Dodaje, że spokojna śmierć jest jednym z celów i choć brzmi to paradoksalnie – „sukcesów” personelu medycznego opiekującego się chorym.

Na posiedzeniu Brytyjskiego Towarzystwa Lekarskiego wyraziła to zmarła w 2005 r. prof. Cicely Saunders, specjalistka medycyny paliatywnej: – Kiedy mówię o godzeniu się ze zbliżającą się śmiercią, nie mam na myśli ani pokornego poddania się ze strony pacjenta, ani też defetyzmu czy zaniedbania ze strony lekarza. Dla obojga jest ono przeciwieństwem bezczynności. Naszym zadaniem jest zmiana nastawienia do tego problemu, tak by był on postrzegany nie jako przegrana żyjących, ale osiągnięcie umierających. Jako niezwykłe, osobiste osiągnięcie pacjenta.

Źródło: Zbigniew Wojtasiński, PAP – Nauka w Polsce

Nina nie jest tutaj jedyną bohaterką. Poznajemy również jej córkę Joannę, która niezbyt przychylnie patrzy na to, co robi jej matka. Nie dostrzega, że bagaż doświadczeń matki jest przepełniony. Nic zatem dziwnego, że wszystko zakończyło się właśnie w ten sposób…

„Matka swojej córki” autorstwa Iwony Żytkowiak to historia o nadziei, zrozumieniu i wybaczeniu. Opowieść o dwóch kobietach – matce i córce, które nie potrafią żyć obok siebie, ale i nie potrafią żyć bez siebie.

Autorka Iwona Żytkowiak jest absolwentką polonistyki i studiów filozoficzno-etycznych na Uniwersytecie Szczecińskim oraz studiów podyplomowych w Instytucie Badań Literackich PAN. Członek Związku Literatów Polskich. Od urodzenia mieszka i pracuje w Barlinku. Czas dzieli w miarę równo pomiędzy rodzinę, pracę i pasję (kolejność nie jest przypadkowa). Matka czterech synów. W wolnych chwilach uwielbia długie spacery po Bieszczadach i grę na pianinie z najmłodszym synem. Autorka powieści „Tonia” (2011 i 2016), „Spotkania przy lustrze” (2012), „Kobiety z sąsiedztwa” (2013), „Tam, gdzie twój dom” (2014), „Dokąd teraz?” (2015) i „Świat Ruty” (2016) oraz tomu wierszy „Żywot jętki” (2016).

Źródło: Prószyński Media

Dr Joanna Wawrzeniuk – archeolog z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie – zauważyła, że podstawą działań o charakterze ochronnym jest strach. On był zatem źródłem wielu działań związanych z magią ochronną, określaną jako apotropaizm. Ciekawe jest jednak to, że czynności apotropaiczne towarzyszyły ludziom przez cały czas, od narodzin aż do śmierci. Magię stosowano bowiem zarówno podczas wykonywania codziennych obowiązków jak i w trakcie obrzędów dorocznych lub rodzinnych.

Przed różnymi formami zła chronić miały specjalnie przygotowane amulety, ale w zasadzie każdy przedmiot odpowiednio spreparowany i przygotowany mógł pełnić tę funkcje. Amulety miały chronić ludzi, a w obrębie domostw, bądź pod nimi Słowianie składali ofiary zakładzinowe. Świadczyły one o tym, że troszczymy się o dom i jego mieszkańców.

Z dzisiejszego punktu widzenia ofiary te mogą jednak zaskakiwać. Przykładowo w Gdańsku pod podłogą domu mieszkalnego złożono szkielet niemowlęcia lub przedwcześnie urodzonego dziecka. W innych przypadkach archeolodzy odkrywali same czaszki ludzkie lub zwierzęce. Możliwości udobruchania złych demonów było sporo – wynika z badań dr Wawrzeniuk, bo czasem pod posadzką archeolodzy odkrywają naczynia, które – jak przypuszczają – pierwotnie wypełnione były pokarmem. Ten przeznaczony miał być dla demonów, tak by nie niepokoiły mieszkańców chaty.

Magiczne skutki można było jednak uzyskać dzięki zaklęciom. Co więcej, musiały one zostać wypowiedziane przez odpowiednią osobę i w odpowiednim czasie. Tymi osobami mogli być np. kapłani, czarownicy lub wróże.

Po śmierci niebezpieczeństwo dla żywych stanowił zmarły i jego duch. Przed nim chroniono się składając ofiary na grobie w sposób cykliczny – dzięki temu zmarły nie miał powodu, by szkodzić krewnym. Badaczka zaznacza jednak, że śmierć zaczynała się wcześniej – jeszcze przed fizycznym zgonem. Z danych etnograficznych wynika, że wierzono w zwiastuny śmierci w postaci m.in. wycia psa z pyskiem skierowanym w dół czy niewytłumaczalne odgłosy w domu. Aby mimo wszystko odciąć się od zmarłego Słowianie np. obudowywali groby. W ten sposób chcieli odizolować zmarłego od świata żywych, w obawie przed jego powrotem do świata żywych. W grobach – podobnie jak we wcześniejszych wiekach – wraz z zmarłym umieszczano amulety.

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl

Nie kieruje się tutaj jednak przeczuciami, a dokładną analizą ciała oraz… owadów, które zebrały się przy zwłokach. W przypadku zwłok starych, które mają więcej niż 30 dni, naukowcy wykorzystują metody „sukcesji stawonogów na ciele”. Polega to na tym, że rozkładające się ciało człowieka wydziela w pewnej kolejności związki chemiczne, które przyciągają charakterystyczne grupy bezkręgowców. Wyróżnia się osiem takich stadiów sukcesji.

W pierwszej kolejności na ludzkich zwłokach pojawiają się niektóre gatunki muchówek. Zwłoki wyschnięte zwabią z kolei przede wszystkim chrząszcze – skórniki. Po co nam te analizy? Informacje dotyczące konkretnej daty, a nawet godziny zgonu są bardzo ważne przede wszystkim ze względu na rozpoznanie sprawcy. Znając czas popełnienia zbrodni możemy się także dowiedzieć czy potencjalny sprawca ma alibi, a także ograniczyć grupę tych, którzy mogli się dopuścić popełnienia zbrodni.

Do rozpoznania winnych nie zawsze potrzebne jest ciało. Czasami zwłoki mogą zostać przeniesione. Co wtedy może wskazywać na popełnioną zbrodnię? W tym wypadku również pomocne są larwy. Widząc je np. w domu, w którym dokonano morderstwa można sprawdzić czy zawierają one w sobie DNA osoby zabitej.

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl

W trakcie tego zamieszania pojawia się informacja dotycząca kochanków zaginionych siedem lat temu. W opuszczonym podmiejskim domu zostają znalezione zwłoki zamordowanych w brutalny sposób kobiety i mężczyzny. Bardziej nawet niż samym odkryciem ciał policjanci są wstrząśnięci otaczającą je scenerią. Ktoś zadał sobie niemało trudu, by zapewnić ofiarom niesamowitą oprawę. Identyfikacja zwłok w tym wypadku nie jest żadnym problemem. Sprawą zniknięcia, które miało miejsce kilka lat wcześniej żyło wiele osób.

Śledztwem zajmuje się Héctor Salgado, którego autor przedstawił już w swoich poprzednich książkach „Lato martwych zabawek” i „Piękni samobójcy”.„Kochankowie z Hiroszimy” to jednak opowieść, w której będzie musiał zagłębić się w historii martwej pary. Toni Hill umiejętnie łączy ze sobą te trzy książki, ale i pozwala na to, aby każda z nich była traktowana jako osobna część.

Panował półmrok, jedyne światło wpadało przez otwór drzwi, więc ściany ukryte były w ciemności. Torres zaopatrzył wszystkich w latarki do przeszukania pomieszczeń. Leire wydała okrzyk zdumienia, widząc, na co sierżant, w roli przewodnika, skierował swoją.

Ludzie, którzy zamieszkali w tym domu, pokryli ściany wielkimi białymi płótnami, od podłogi po sufit. Fort i Leire dopiero po chwili zorientowali się, że sprawiają one wrażenie ołtarzowej nastawy, która zaczynała się po lewej stronie drzwi rysunkiem domu widzianego z zewnątrz. Od pierwszej chwili nie mieli wątpliwości, że artysta nie był zwykłym hobbystą. Nie tylko odtworzył dom w taki sposób, że był natychmiast rozpoznawalny, ale też potrafił oddać ideę osamotnienia i opuszczenia przez umieszczenie wokół niego kilku budzących grozę ptaków ze sztywnymi skrzydłami.

fragment książki

Źródło: Wydawnictwo ALBATROS

Willie na swoje dziewiąte urodziny otrzymał rower. Nie mógł się doczekać, kiedy po raz pierwszy sam wyjedzie nim poza bramę domu. Spełnienie tego małego dziecięcego marzenia odbiło się jednak rykoszetem na całej rodzinie. Willie zostaje potrącony przez pijanego kierowcę ciężarówki i umiera. Dziadek chłopca nie może przyjąć kolejnej takiej straty. Kolejnej, ponieważ wcześniej pochował już córkę i zięcia, a potem żonę.

W tym samym czasie do szpitala trafia tajemniczy chłopiec, schorowany i nieszczęśliwy. Zrozpaczony dziadek postanawia zająć się nim i wziąć go pod swój dach, aby zastąpił mu utracone dziecko. Napotyka jednak na opór wnuczki. Nastoletnia Clara Sue traktuje chłopca jak intruza i najchętniej pozbyłaby się „tajemniczego brata”. Usiłuje dojść, kim jest, aby szybciej zwrócić go prawdziwej rodzinie. Mroczna przeszłość wkrótce odsłoni swoją ostatnią tajemnicę, a przeszłość powróci, choć to wcale nie jest dobra wiadomość.

Autorka tej historii stworzyła już kilkanaście bestsellerowych serii, które osiągnęły łączny nakład ponad 106 milionów egzemplarzy i zostały przetłumaczone na dwadzieścia dwa języki. Fenomen jej popularności trwa nieprzerwanie od czasów wydania „Kwiatów na poddaszu” i wygląda na to, że zostanie on utrzymany.

Źródło: Prószyński i S-ka

Aby wypełnić prośbę wygłoszoną na łożu śmierci, Ellen Branford musi porzucić Manhattan oraz narzeczonego z wyższych sfer nowojorskich. Wyrusza ona do Beacon w stanie Maine, by tam szybko załatwić sprawę. Tymczasem wiele kwestii zaczęło się komplikować. Wszystko zaczęło się natomiast od nieszczęśliwego wypadku. Elen wpada do oceanu i omal nie tonie. Zostaje jednak wyratowana przez cieślę będącego przypadkowym świadkiem zdarzenia.

Za sprawą wypadku Ellen zostaje kimś na kształt lokalnej sławy, co może jej pomóc w odkryciu starannie ukrywanej przez babcię przeszłości – lub wręcz przeciwnie. W trakcie odkrywania kolejnych informacji dotyczących jej babci, kobieta zastanawia się czy słuszne były jej własne wybory. Wtedy staje się też zupełnie jasne, że jednodniowy wypad do Beacon trzeba będzie przedłużyć.

„Apetyt na życie” Mary Simses to ciepła i smakowita opowieść o atrakcjach prostszego życia. Autorka tej opowieści żyje razem z mężem i córką na południu Florydy. Przez wiele lat mieszkała w Nowej Anglii, gdzie pracowała w wydawnictwie czasopism, a następnie jako prawniczka w korporacji, po godzinach pisząc dla przyjemności. Teraz jej książki mają okazję przeczytać miliony osób na całym świecie.

Źródło: Prószyński i S-ka

Gdyby Kleopatra żyła obecnie to z pewnością ciągle widzielibyśmy ją na pierwszych stronach gazet. W końcu była kochanką nie tylko Juliusza Cezara, ale i Marka Antoniusza. Nawet teraz niejednokrotnie mówi się o niej jako o rozpustnej i walecznej królowej. Skandal, w jej przypadku, mógłby gonić skandal.

Skąd jednak wątpliwości, że śmierć Kleopatry miała charakter samobójczy? Wspomniana badaczka swoje obiekcje uzasadnia faktem, że źródła pisane na temat Kleopatry zachowane po dziś dzień pochodzą w zasadzie jedynie od jej wrogów – autorów z Rzymu, państwa, które podbiło Egipt i uczyniło go swoją prowincją w 30 roku p.n.e. – w momencie śmierci królowej.

Nie ma na ten temat egipskich tekstów, trudno zatem przesądzić, czy to co mówią wrogowie tego kraju jest prawdą. W rzymskich źródłach znacznie łatwiej znaleźć jakiekolwiek informacje o Kleopatrze. Choć nadal jest to jedynie niewielka część informacji na temat tego, co moglibyśmy o niej wiedzieć. Nie posiadamy wielu podstawowych informacji na temat życia ostatniego faraona. Kim była jej matka? Jak wyglądała? Jakie były jej losy do momentu objęcia tronu w wieku 18 lat? – na te pytania ciągle trudno uzyskać jednoznaczną odpowiedź.

Nie oznacza to, że nasza wiedza jest prawdziwa, trudno natomiast rozsądzić na ile posiadane informacje są wiarygodne. Większość z nich zostało opisanych wiele dziesięcioleci po śmierci królowej. Zdaniem badaczki wyłania się z nich następujący przekaz: po samobójczej śmierci kochanka i przejęciu władzy nad Aleksandrią przez Oktawiana, królowa miała wynegocjować bezpieczeństwo swoich dzieci ze związku z Markiem Antoniuszem. Po zapewnieniach, że nic jej nie grozi, zamknęła się wraz z dwiema służkami i popełniła samobójstwo. W ten sposób miała ochronić swoją godność przed udziałem jako branka w triumfie w Rzymie. Doktorantka Karolina Anna Kulpa stawia zatem hipotezę, że już antyczny przekaz jest wyobrażeniem na temat życia i śmierci królowej.

Motyw śmierci Kleopatry pojawia się w wielu dziełach. W części z nich pojawia się wąż, jako ten, który przyniósł jej śmierć. Z kolei w przekazach Plutarcha, Strabona czy Kasjusza Diona Kokcejanusa autorzy nie potrafili jednoznacznie stwierdzić, co zabiło królową, ale wymieniają oprócz jadu węża truciznę. Warto zauważyć, że na temat trucizn wiedziała ona podobno wiele. Część z nich, jak podają źródła, wypróbowała nawet na niewolnikach.

Być może motyw węża w kontekście śmierci Kleopatry pojawia się również z innych powodów. W pochodzie triumfalnym po podbiciu Egiptu przez Oktawiana brał udział posąg kobiety z wężem. Stąd zapewne zrodziła się relacja o takiej śmierci Kleopatry. Współcześni badacze debatują również nad tym, jaki gatunek węża, kryjący się pod terminem „aspis”, mógł być na tyle jadowity, żeby zabić, jak podają antyczne źródła, aż trzy osoby, po czym przepaść bez wieści. Źródła podają, że gad miał być sekretnie dostarczony w naczyniu z wodą, bukiecie kwiatów lub koszu z figami. Jednak na ciele królowej nie było żadnych śladów wskazujących na zatrucie jadem.

Wspomniana badaczka twierdzi, że bardziej prawdopodobna jest teoria, według której śmierć nadeszła po spożyciu trucizny pochodzenia roślinnego. Była ona znacznie łatwiejsza do przemycenia i zaaplikowania. Możliwe jest jednak to, że Kleopatra odebrała sobie życie pod przymusem. Prawdopodobne jest także przekupienie przez Oktawiana lekarza królowej, Olymposa lub służby, aby nakłonili Kleopatrę lub wręcz zmusili do samobójstwa.

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl

- Nie oszukuj dziecka, że tylko starzy ludzie umierają. Na pewno wkrótce dowie się, że to nie jest prawda. Unikaj stwierdzeń, że przyczyną śmierci była choroba. Maluch nie widzi różnicy między zwykłym przeziębieniem, a śmiertelną chorobą i może być przerażony, gdy on sam, bądź też ktoś inny z rodziny zachoruje. Należy wyjaśniać, że tylko bardzo poważna choroba może spowodować śmierć – wyjaśnia Magdalena Dulęba-Basior, psycholog z Przedszkola Pomarańczowa Ciuchcia.  W rozmowie z dzieckiem należy unikać stwierdzeń, że jeszcze ma czas się tym martwić. Każdy musi problem śmierci zrozumieć i oswoić. Jeśli dziecko zadaje pytanie, to znaczy, że jest gotowe na, choćby częściowe, jego zrozumienie. Nie ma nic gorszego niż robienie ze śmierci tematu tabu. Powoduje to nagromadzenie się lęków, obaw i niepewności.

Na trudne rozmowy o śmierci nigdy nie jest zbyt wcześnie, jednak należy pamiętać, aby były one prowadzone w sposób naturalny. Ważne jest, aby z dzieckiem rozmawiać szczerze i bez skrępowania. Podążać za tropem zadawanych przez niego pytań. Jeśli przestaje pytać, to znaczy, że musi to sobie przemyśleć lub jego ciekawość została zaspokojona. Utrata zainteresowania tematem jest też jednym ze sposobów obrony przez zbyt dużą dawką informacji. Należy zatem pamiętać, aby nie przesadzić też w drugą stronę – śmierć to nie jest temat na jedną rozmowę. Świadomość dziecka na ten temat powinna być kształtowana stopniowo i powoli. Zatem nie bójmy się z naszymi dziećmi rozmawiać również o śmierci, mimo iż jest to trudny temat.