Na czym polega fenomen malarstwa ur. w 1994 r. Agaty Słowak? Na oryginalnym połączeniu trzech elementów. Pierwszy to odwaga w podejmowaniu ważnych tematów społecznych, szczególnie tych, które dotykają kobiet, jak kwestia feminizmu, płci kulturowej, macierzyństwa, walki płci, zakazu aborcji, miłość między kobietami, ale też szarzej – relacji międzyludzkich.

Te zagadnienia, i jest to element drugi, niezwykle ciekawie łączy z bardzo osobistą perspektywą, uwzględniającą jej pragnienia, marzenia, popędy, fantazje, lęki, nadzieje. Dzięki tej fuzji, jak pisała w uzasadnieniu Dobromiła Błaszczyk, „autotematyka i prywatne traumy stają się uniwersalne”. I wreszcie element trzeci: forma. Artystka nawiązuje do malarstwa epok renesansu, baroku czy klasycyzmu.

Przenosi na płótna kompozycyjne układy dawnych mistrzów. „Lubię żonglować znanymi motywami, które mają już znaczenie, ale fajnie je podważać” – powiedziała Słowak w jednym z wywiadów. Jej prace potrafią jednocześnie być przyciągające i odpychające, przerażać i bawić, wzbudzać emocje i prowokować intelektualnie. Stanowią emanację kobiecości trudnej, walczącej o wyzwolenie i podmiotowość. Z nieoczywistą symboliką potrafiącą widza zaskoczyć i sprowokować.

Oni nominowali: Kuba Banasiak (Magazyn SZUM), Dobromiła Błaszczyk (Contemporary Lynx), Alek Hudzik („Newsweek”), Rafał Kamecki (Artinfo pl), Piotr Kosiewski („Tygodnik Powszechny”), Piotr Policht (Culture. pl), Karol Sienkiewicz („Gazeta Wyborcza”), Stach Szabłowski (Dwutygodnik. com), Bogna Świątkowska (Fundacja Bęc Zmiana), Anna Theiss (krytyk niezależny).

Ponadto zgłoszeni zostali: Alicja Biała, Przemek Branas, Monika Drożyńska, Krzysztof Gil, Jakub Gliński, Zuzanna Golińska, Karolina Grzywnowicz, Veronika Hapchenko, Tomasz Kręcicki, Magdalena Karpińska, Yulia Krivich, Piotr Marzec, Olga Micińska, Dominika Olszowy, Karol Palczak, Agnieszka Polska, Patryk Różycki, Aleksandra Waliszewska, Karolina Wojtas.

Fot. Leszek Zych/ Polityka

To stosunkowo powszechne zjawisko w swojej twórczości plastycznej postanowił wykorzystać John Grade. Artysta stworzył w parku rzeźby w Trento dwie ogromne sieci (mniejsza ma średnicę ok. 5 metrów, większa onad 8m) i podpiął do nich przezroczyste kielichy, przypominające krople i zdolne zbierać opady.

W pierwszej kolejności, nim przejdziemy do efektu końcowego, trzeba docenić rzemiosło. Każdy z 5 tysięcy (!) kielichów był formowany termicznie i jest zamknięty delikatną cedrową ramką, giętą pod wpływem pary wodnej. To ogrom pracy!

Efektem jest natomiast nienaturalnie wielka pajęczyna, którą można oglądać z dołu, z boku i z góry – dzięki nachyleniu terenu. Jej kształt zmienia się zależnie od pogody. Rano, gdy osiada rosa, wielki żyrandol ciągnie w dół i powiększa się. Wraz z wysychaniem opadów unosi się i wraca do wyjściowej formy. Może również być manipulowany ręcznie dzięki linkom ukrytym w konstrukcji. Już mały kapuśniaczek zupełnie zmienia odbiór tej wyjątkowo fotogenicznej instalacji.

Jedyne, do czego można by się przyczepić, to dobór technologii. Bo choć dzieło imituje naturę, to składa się głównie z syntetyków. Główna pajęczyna to sieć rybacka, kielichy wykonane są z plastiku i podwieszone przezroczystą żyłką.

Jednak trzeba również oddać Grade’owi, że inny dobór byłby inżynieryjnie niemożliwy do realizacji. Szkło jest zbyt ciężkie na kielichy, a biodegradowalne tkaniny czy folie zbyt nietrwałe. O ile w stanie suchym rzeźba nazwana „rezerwuarem” waży tylko 30 kilogramów, o tyle po zebraniu wody deszczowej jej masa rośnie do 360 kilogramów! By widz mógł bezpiecznie pod nią stanąć, trzeba było wykorzystać najtrwalsze tworzywa. A skoro instalacja dźwiga prawie 330 litrów wody w maleńkich kielichach, nazwy nie musimy już tłumaczyć, prawda?

Magazynowi „Szum” mówił: „Queer to dla mnie bycie pomiędzy, wychodzenie poza rozpoznawalne kategorie”. Z jednej strony jego projekty artystyczne niosą dużą dawkę eksperymentu i odświeżających choreografię formalnych poszukiwań. Z drugiej jednak – jak pisała w uzasadnieniu nominacji Anna Theiss – „są medytacyjne, magnetyczne i opowiadają o sprawach najprostszych i najważniejszych: przyjaźni, bliskości, stracie, pożądaniu”. W swych choreografiach skupia się na mikrogestach, wspólnotowości i dotyku.

Baczyński-Jenkins (ur. 1987 r.) studiował w berlińskim Universität der Künste na kierunku Contemporary Dance, Choreography, Context, a następnie w londyńskim Goldsmith University na kierunku Aural and Visual Cultures. Najczęściej pracuje w Warszawie i Londynie. Swoje projekty realizował także w Bazylei, Berlinie, Nowym Jorku i Bejrucie. W 2019 r. pokazywał performans „Untitled (Holding- Horizon)” w ramach programu performatywnego na otwarcie Biennale Sztuki w Wenecji.

„Us Swerve” było pokazywane w Stedelijk Museum w Amsterdamie, miał też wystawę w Kunsthalle Basel. W Polsce w tym roku można było obejrzeć „The Tremble” i obecnie pokazywany nowy film „Pedały, przyjaciółki i wiersz do maszerującego nacjonalisty”, oba w Fundacji Galerii Foksal, oraz pracę dla CSW Zamek Ujazdowski, w której przestrzeń muzyczną stanowiły piosenki zespołu Brygada Kryzys. Baczyński-Jenkins to pierwszy choreograf nominowany w dziedzinie Sztuki wizualne w całej historii Paszportów POLITYKI.

Jak nietrudno się domyślić, władze Czechosłowacji były odmiennego zdania. Černý trafił do więzienia, a władze Związku Radzieckiego wystosowały oficjalny protest wobec jego akcji. Tyle że aresztowanie młodego studenta sztuk pięknych wywołało nie do końca oczekiwane reakcje. Oto mieszkańcy Pragi spontanicznie rozebrali czerwoną gwiazdę dekorującą różowy czołg, a 15 członków Zgromadzenia Federalnego (po odmalowaniu czołgu na zielono przez władze) chwyciło za pędzle i znów pomalowali go na różowo.

Różowy czołg stał się częścią czeskiej popkultury właśnie dzięki temu, jak ogromną debatę wywołał w 1991 roku. Dziś stoi w muzeum Lešany i niezmiennie jest różowy, by upamiętnić ten niegroźny akt wandalizmu Černego.

Być postacią rozpoznawalną w całym kraju w wieku zaledwie 23 lat to wyjątkowa sytuacja dla młodego artysty, ale David Černy szedł znacznie dalej, wywołując podobne debaty w wielu innych krajach, w tym w Polsce. Po raz pierwszy w 2006, gdy jego kontrowersyjna rzeźba Rekin została wystawiona w Bielsku-Białej.

Wbrew nazwie, rzeźba nie przedstawia wcale rekina, lecz rozebranego do majtek Saddam Husajna, związanego i ze stryczkiem na szyi, zanurzonego w basenie z formaliną. To nie tylko komentarz polityczny (po pojmaniu, w 2006 Husajn rzeczywiście został stracony), ale też kpina z innej rzeźby, która kilka lat wcześniej podzieliła świat sztuki – zanurzony w formalinie rekin tygrysi Damiena Hirsta został sprzedany za grube miliony, choć niewiele wnosił. Wykpiony dyktator Iraku wniósł o tyle więcej, że w kilku miejscach Europy został zakazany. W tym w Bielsku-Białej właśnie, gdzie interwencja wiceprezydenta doprowadziła do usunięcia rzeźby. W odpowiedzi wystawiono ją w Cieszynie, gdzie obiekcji nie było.

W 2009 Polacy znów burzyli się na niepokornego Czecha, którego instalacja Entropa w Brukseli „świętowała” nowy układ Unii Europejskiej w bardzo prześmiewczy sposób. Każdy z krajów został przedstawiony jako puzzel do samodzielnego wyjęcia i ułożenia, a Polskę ilustrowali księża wbijający tęczową flagę w serce naszego kraju, parodiując słynną fotografię amerykańskich żołnierzy na Iwo Jimie. Polska nie była wcale jedynym krajem wyśmianym w Entropie, w związku z czym o instalacji było głośno w całej Europie.

Jednak Černego znamy też z innej strony. To przede wszystkim dojrzały rzeźbiarz, czujący się dobrze w metalach, syntetykach i wielu innych tworzywach. Jego rzeźba Golem przyciąga wzrok w Poznaniu, a wykonane w podobnej estetyce rzeźby stoją w wielu innych miastach na trzech kontynentach, niektóre z nich ruchome.

Będąc w Pradze twórczość Černego możecie zobaczyć niemal z każdego miejsca, ponieważ jego rzeźby Babies od 2000 r. zdobią najwyższy czeski budynek, praską wieżę telewizyjną. Miała to być instalacja tymczasowa, ale została tak dobrze przyjęta, że raczkujące po konstrukcji niemowlęta w „kodem kreskowym” wciśniętym zamiast twarzy zostały na dobre, przynajmniej do 2021. Poza tą przyciągającą wzrok instalacją Černy w Pradze ma prawdopodobnie więcej rzeźb niż jakikolwiek inny artysta.

I nie zamierza bynajmniej na tym poprzestać, choć dziś największy rozgłos przynoszą mu instalacje ruchome, jak atletyczny londyński autobus London Booster, który najpierw stanął czasowo w Londynie, a później – nic dziwnego – zaczął robić pompki w Pradze.

To niezwykłe porównanie chmur z perspektywy ziemi i nieba zainspirowało włosko-duńskiego architekta Laurenta Rosseta do zabrania odbiorców sztuki na wyprawę w świat z zaburzonymi perspektywami, gdzie niebo zastępuje wodę. Setki godzin spędzonych w photoshopie opłaciły się. Choć to „tylko” kilka grafik, pozwalają wejść w zupełnie inną rzeczywistość – piękną i przerażającą jednocześnie, ponieważ rajska plaża staje się krawędzią Ziemi, a pod nią odkrywamy bezkres przestrzeni. Czy po zanurzeniu się w niej człowiek spada, czy może lata? Ten dreszczyk niepewności i jednoczesna swoboda marzeń w zaburzonej rzeczywistości mają pobudzać kreatywność i skłaniać odbiorcę do fantazjowania.

– To musiało być połączenie z jednej strony subtelne, ale z drugiej bardzo wyraziste. Tym sposobem proste piękno każdego ze zdjęć, zbitego z innym obrazem, może stworzyć pobudzającą marzenia złożoność perspektyw – tłumaczy Rosset, dla którego to już trzeci projekt bawiący się perspektywami.

Po studiach powrócił jednak do rodzinnej miejscowości Kurówko, gdzie mieszka i pracuje. Kiedy zrobiło się o nim głośno? Wszystko zaczęło się, gdy we współpracy z okolicznymi mieszkańcami zrealizował na stodołach, szopach, domach i przystankach autobusowych kilkadziesiąt murali przedstawiających hybrydalne zwierzęta fantastyczne. Wtedy też pojawił się w związku z nim termin „wiejski street-art”. Potem przyszedł czas na kolejne projekty – mocno osadzone w realiach podsierpeckiej wsi: Galeria-Kapliczka, multimedialna instalacja odstraszająca dziki z pól uprawnych, triumfalna brama w stylu metaloplastyki na „150-lecie zniesienia pańszczyzny” itd.

Szczególnie ważny pośród tych projektów okazał się tzw. „Pomnik Chłopa”, który miał grać ze stereotypami na temat polskiej wsi. Od dwóch lat objeżdża on (jak święty obraz) polskie wsie i miasta.

W swoich pracach Rycharski eksploruje także wątki queerowe, pyta o stosunek Kościoła do społeczności LGBTQ. Jak zauważa Karol Sienkiewicz artysta „na nowo odkrył dla polskiej sztuki wiejską społeczność, zmysłowe związki z naturą, rozwijające się poza ośrodkami miejskimi tradycje”. Iwo Zmyślony, który zgłosił kandydaturę Rycharskiego zauważył, że „to społecznik i wrażliwy łobuz, który potrafi połączyć duchowość z aktywizmem. Bez popadania w dydaktyzm czy sentymentalizm kreśli alternatywną ścieżkę dla współczesnej Polski – otwartej na różnorodność, a jednocześnie radośnie konserwatywnej, pogodnie celebrującej własny prowincjonalizm”

Daniel Rycharski spełnia się również jako wykładowca na Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie. W 2016 roku brał udział w licznych wystawach. Wykonał też na zamówienie rolników zrzeszonych w NSZZ Solidarność „Sztandar Św. Ekspedyta”. Angażując się w działania ruchu Wiara i Tęcza, zaprezentował również dokumentację mszy świętej odprawionej w Przystani Pielgrzyma LGBQT podczas tegorocznych Światowych Dni Młodzieży.

W tym roku otrzymał on Paszport POLITYKI w kategorii „Sztuki wizualne”. W tej dziedzinie nominowali byli również: Alicja Bielawska i Roman Stańczak.

Powtarza, że chciałby zrozumieć świat. Być może dlatego w swoich pracach odnosi się do tematów społecznych i kulturowych. Przybliża w ten sposób świat sobie i innym. Do tego robi to w sposób bardzo przystępny i ironiczny.

Tymek Borowski jest absolwentem warszawskiej ASP. Uczęszczał na zajęcia Leona Tarasewicza i podobnie jak on uzyskał Paszport POLITYKI. Borowski nie skupia się jednak wyłącznie na malarstwie czy tworzeniu filmów. Nie zamyka się w swojej pracowni. Przede wszystkim otwiera się na odbiorców w internecie. Oprócz tego jest w kontakcie z klientami, dla których wykonuje prace na zlecenie. Ta forma działalności wymusiła na nim również objęcie funkcji przedsiębiorcy. W jego twórczości można znaleźć ślady tradycji surrealistycznej, a także abstrakcji. Takie też są wykonywane przez niego portrety psychologiczne, które charakteryzuje deformacja.

W Polsce zasłynął m.in. dwoma wystawami. Pierwsza z nich: „Nie ma czegoś takiego jak sztuka” to pochylenie się nad użytecznością samej sztuki, druga: „Wszyscy potrzebują zasad, ale każdy potrzebuje innych” to już odniesienie się do życia ludzkiego i procesów jakie w nim zachodzą. Przy okazji tej wystawy wyświetlano także film pt. „How Culture Works?”, traktujący o użytkowaniu i ewolucji wspomnianej kultury.