Polskie święta? Wiele godzin przygotowywania potraw, potem rodzina i wspólny stół. Tak było kiedyś. Dziś młodzi nie chcą już tak chętnie spędzać wolnego świątecznego czasu przy stole. Może z wyjątkiem Bożego Narodzenia – to wciąż najważniejszy w roku czas spotkań, przyjeżdżamy przecież do rodzinnego domu i tej zasady raczej się nie łamie. Ale Wielkanoc to już co innego. Przyroda budzi się do życia, dni są coraz dłuższe, a my nie chcemy siedzieć w domu.

- Jeżeli spotkanie rodzinne, to tylko śniadanie wielkanocne albo obiad w drugi dzień świąt – mówi Zofia, 30-latka z Warszawy, zatrudniona w dużej stołecznej korporacji. – Trzy lata temu razem ze znajomymi wybraliśmy się w Wielkanoc do Małopolski, chcieliśmy odwiedzić małe kościółki i cerkwie w Beskidzie. Szanujemy chrześcijańską obrzędowość, to część naszej tożsamości. Nocowaliśmy w małych wioskach, u gospodarzy; w ciągu dnia zwiedzaliśmy. Odkrywaliśmy inny świat, mniej skomplikowany, prostszy, bardziej szczery – opowiada. – Można spędzić święta na kanapie, a można też jechać w Polskę i szukać inspiracji. Wielu moich znajomych tak robi. Ta obrzędowość na peryferiach jest fascynująca – przekonuje.

Kup gotowy koszyczek albo ruszaj w Polskę

Tomasz i Anna, małżeństwo programistów z Poznania, zaliczyli już, w Wielkanoc ubiegłego roku, 20 zabytków na małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej. Kościółki, cerkwie (dziś odprawia się w nich msze w obrządku rzymskokatolickim), skanseny, wille, dworki. Na ten rok atrakcji im również nie zabraknie, do odwiedzenia mają jeszcze sporo, bo na liście jest w sumie 255 obiektów.

Anna: – Polskie święta są cudowne, ale niestety skomercjalizowane. Wielkanoc to kurczaczki, czekoladowe zajączki, bazie. Kicz i krzykliwość. Jedziemy tam, gdzie świętowanie wygląda inaczej, gdzie ma sens, gdzie wciąż o coś chodzi. Do cerkwi ludzie przynoszą w Wielką Sobotę ogromne kosze ze święconką – nie ma w nich cukrowych baranków, nie ma mandarynek. Jest za to pęto kiełbasy, jajka barwione cebulą albo liśćmi czerwonej kapusty, a nie farbkami, które można kupić w każdym sklepie. Wielkanoc w dużym mieście to jakaś umowa – eleganckie koszyki, prawie dzieła sztuki, drogie czekoladki, kawałek chrzanu, byle nie za duży, bo zepsuje tę artystyczną instalację. Są nawet firmy, które przygotowują święconkę, można sobie po prostu kupić gotowy koszyczek! Nie mówię, że wszyscy w dużym mieście tak obchodzą Wielkanoc, ale widać, że i to święto staje się coraz płytsze. Cała nadzieja w tym, że nie tak łatwo jest sprzedać święta, które są mniej radosne od Bożego Narodzenia, bo wiążą się z refleksją i trudnymi tematami.

Tomasz: – Podróżujemy z dwójką naszych małych dzieci, wybieramy miejsca, gdzie można jeszcze spotkać stare obyczaje i to właśnie chcemy pokazać maluchom. Czasem w agroturystyce gospodarz zaprasza do zdobienia pisanek, oczywiście tradycyjnymi metodami. Rok temu spędziliśmy trzy godziny na wydrapywaniu w skorupkach wzroków. Tegoroczna Wielkanoc będzie na Warmii i Mazurach, a to dlatego, że wpadła mi w ręce fantastyczna książka „Warmiacy i Mazurzy” (1) – nie znałem tych zwyczajów, zresztą sami mieszkańcy tego regionu wcześniej nie święcili pokarmów. Tak, jesteśmy domorosłymi antropologami, ale we współczesnym świecie, który daje nam gotowe produkty i mówi, że te są najlepsze; warto kimś takim być.

Anna: – Bezdroża są piękne, tu czas się zatrzymał. Właściwie z każdej naszej wyprawy wielkanocnej przywozimy regionalne produkty – przede wszystkim miody. Każde takie miejsce ma coś swojego, charakterystycznego, niepowtarzalnego. Jeden gospodarz robi syropy z lipy, a hotel na uboczu specjalizuje się w powidłach śliwkowych. W tych naszych podróżach najważniejsze jest poszukiwanie autentyczności.

Błogosławiona z Mazur, palmy z Lipnicy

Ważna jest też historia lokalna. A tę można spotkać poza głównymi szlakami. Są miejsca, które zbudowano wokół historii, czasem kilkusetletniej. Tak, jak Pałac Mortęgi na Warmii i Mazurach – właściciele kompleksu odrestaurowali budynki z czułością i szacunkiem. Dziś Pałac to kompleks zabytkowych obiektów (w tym zabudowania folwarczne z XIV wieku), położony na 14 hektarach terenu. I tu autentyczność odnaleźć można, a kto wędruje szlakiem miejsc sakralnych z niezwykłą historią, będzie wręcz zachwycony.

Życiorys Magdaleny Mortęskiej to część tej historii. Była córką wojewody chełmińskiego, ale poświęciła swoje życie Bogu wstępując do klasztoru benedyktynek, co nie do końca pochwalał jej ojciec. Była kobietą niezwykle charyzmatyczną i wyjątkową jak na XVI wiek. Historię tej niezwykłej kobiety, wyprzedzającej swoje czasy, warto poznać. Jej studiowanie można połączyć z odpoczynkiem w Pałacu Mortęgi, tym bardziej, że Magdalena jest patronką obiektu – na terenie kompleksu znajduje się kaplica jej imienia.

- Kaplica Pałacowa to nasz powód do dumy, tym bardziej, że goście chętnie z niej korzystają. Dlatego regularnie odprawiane są tu nabożeństwa, także w Wielkanoc – mówi Agata Szymańska z Pałacu Mortęgi Hotel&SPA. – A Wielkanoc jest u nas piękna: park urządzony w stylu angielskim rozkwita, spacery są cudownie ożywcze, podobnie jak przejażdżka bryczką, na którą można zabrać dzieci. Jest oczywiście i święconka z lokalnych produktów, a dla najmłodszych gości malowanie pisanek tradycyjnymi sposobami, śmigus dyngus w strefie SPA (zapraszamy na specjalne masaże dla dzieci) oraz wiosenne ognisko. Dla dzieci mamy też warsztaty robienia pizzy i spotkania z naszymi zwierzakami, chociażby alpakami – wylicza. – Zaś dorosłych miłośników tradycyjnych receptur zapraszamy na degustację słynnych już w naszym regionie nalewek serwowanych do wielkanocnej kolacji – dodaje.

Nie bez powodu Warmia i Mazury są wdzięczną destynacją dla Polaków. To nie tylko jeziora, także wiele urokliwych miasteczek z zachowanym średniowiecznym układem, chociażby Reszel z historią pełną mrocznych wątków – tu przecież rozpalono ostatni stos Europy, na którym spłonęła Barbara Zdunk, podejrzewana o czary.

- Wstajemy od stołów i jedziemy w Polskę – tak, to nowa tradycja – uważa Jacek Dargiewicz, socjolog. – Zwłaszcza w Wielkanoc, która wiąże się z mnóstwem obrzędów. Te święta to nie tylko koszyk niesiony do kościoła, śmigus dyngus, msza rezurekcyjna. Chcemy zobaczyć konkurs palm wielkanocnych w Lipnicy Murowanej osobiście, nie w telewizji; tak samo jak nabożeństwo Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej. Pociągają nas peryferia, Bieszczady, Kurpie, Mazury. Już nie tylko muzea, ale też wiejskie ryneczki, malutkie cerkwie, ukryte kapliczki, majowe nabożeństwa przy polnych drogach. Chcemy być odkrywcami, nie konsumentami – zauważa.

Wielkanoc okiem naukowca

Czy młodzi Polacy, którzy spędzają Wielkanoc w mniej tradycyjny sposób są już widoczni w badaniach naukowych? Czy tezy stawiane przez socjologów i antropologów mają w nich potwierdzenie? Zajrzyjmy do badania CBOS z 2022 roku: dla 68 proc. Wielkanoc jest świętem rodzinnym, dla 44 proc. przeżyciem religijnym; 38 proc. Polaków traktuje święta jako „miłą tradycję”, 16 proc. jako wypoczynek i przerwę od pracy, a 8 proc. – okazję do spotkań z przyjaciółmi.

Autorzy badania piszą: „Wielkanoc jako przede wszystkim przeżycie religijne traktują częściej kobiety (48 proc. wobec 39 proc. wśród mężczyzn), osoby starsze (52 proc. wśród badanych powyżej 64 roku życia wobec 29 proc. wśród badanych w przedziale wiekowym 18-24 lata), mieszkające w mniejszych miejscowościach (55 proc. wśród mieszkańców wsi wobec 33 proc. wśród mieszkańców ponad półmilionowych miast)”. (2).

Zwyczaje nie zmieniają się szybko. Pewne jest jednak, że coraz częściej chcemy spędzać Wielkanoc po swojemu. Jak? Badacze już zapewne i o to pytają.

źródła:

1. Warmiacy i Mazurzy. Życie codzienne ludności wiejskiej w I połowie XIX wieku, red. Bogumił Kuźniewski, Olsztynek 2002.

2. https://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2022/K_053_22.PDF

Nie brakuje jednak takich, dla których Święta wyglądają inaczej. Nie tylko nie mają wokół siebie bliskich, ale też nie starcza na choćby namiastkę tej wyjątkowej atmosfery i pysznej, domowej kuchni.

Maria Skołożyńska i Martyna Dakowska, dziś działające już z zespołem pomocników, postanowiły zostać łączniczkami między tymi dwoma świątecznymi światami. 5 lat temu stworzyły inicjatywę Podziel się Posiłkiem z Bezdomnymi, która od 2019 działa już oficjalnie jako fundacja. Zasada jest wyjątkowo prosta: jednym coś ze Świąt zostaje, inni mają za mało. Jeśli ci pierwsi są gotowi się podzielić, to brakuje już tylko kogoś, kto posiłek zawiezie.

– Wszystko zaczęło się w Wielkanoc 2015 jak podszedł do mnie młody bezdomny mężczyzna i poprosił o 2 złote. Powiedziałam mu, że nie dam mu pieniędzy ale mogę kupić mu jedzenie. Poszliśmy do sklepu i tam okazało się, że największym marzeniem mojego nowego znajomego były jajka na twardo. Pomyślałam, że przecież ja mogę pojechać do domu, ugotować mu jajka i przywieźć po kilku godzinach. Umówiliśmy się na popołudnie a ja pojechałam do Babci na Wielkanocne śniadanie. Jak tylko dojechałam do domu to zorientowałam się, że przecież my mamy za dużo jedzenia na stole, na pewno wszystkiego nie zjemy. Wtedy wpadłam na pomysł, żeby napisać na Facebooku do swoich znajomych, aby zamiast wyrzucać jedzenie, które zostało im po Świętach zadzwonili do mnie. Akcja kompletnie przerosła moje najśmielsze oczekiwania. Przez kilka dni po Wielkanocy jeździłam od domu do domu i zbierałam jedzenie od nieznajomych osób. Post, który wrzuciłam w Święta został udostępniony w całej Warszawie ponad 500 razy a ja odwiedziłam kilkadziesiąt domów i zebrałam dwa pełne bagażniki jedzenia, które później przekazałam Bezdomnym spod Hali Mirowskiej – opowiada Maria Skołożyńska, prezeska Fundacji Podzielmy się.

Jak możesz pomóc?

Przekaż posiłek. Jeśli po Świętach zostanie Ci coś, co nada się do spożycia przez kolejne 24 godziny, na pewno ktoś chętnie się poczęstuje. Możesz zgłosić posiłek przez formularz na stronie PodzielmySie.pl (będzie czynny od 24.12) lub wsiąść w swoje auto i samodzielnie przewieźć do jadłodajni przyjmującej posiłki dla podopiecznych. Listę jadłodajni znajdziesz tutaj.

Zostań kierowcą. Darczyńców zwykle nie brakuje, czasami jednak nie ma kto zawieźć darów przekazywanych do jadłodajni. Dlatego ofiarowanie swojego czasu jest bezcenne. Jeśli masz auto i jesteś w jednym z miast objętych akcją, możesz zaoferować przewiezienie takiej ilości posiłków, jaką zdążysz lub zmieścisz.

Przekaż informację znajomym. Cała inicjatywa powstała dzięki temu, że ludzie przekazywali sobie nawzajem sygnał o możliwości wzięcia udziału. Dlatego Twoja aktywność w mediach społecznościowych i w bezpośrednim otoczeniu (wśród rodziny, sąsiadów) też ma wielkie znaczenie. Możesz pobrać poniższy plakat i opublikować online lub wydrukować.

Pierwsze pułapki dietetyczne czyhają na Panie i Panów Domu już kilka dni przed Świętami. W szale przedświątecznych zakupów zapominamy często o jakże wskazanym umiarze. Kupujemy za dużo i wpadamy w poświąteczną pułapkę „zjedz bo się zmarnuje”. Warto więc rozsądnie zaplanować listę zakupów. Planujesz spędzić Święta u rodziny? Nie kupuj więcej niż będzie ci potrzebne, może się okazać, że po proszonych obiadach w domu nie spojrzysz już nawet na jedzenie. Podejmujesz gości? Pamiętaj, po Wielkanocnym Śniadaniu większość z nich jest już tak najedzona, że nawet świąteczny obiad zje tylko symbolicznie. W rodzinie są dzieci? Pomyśl, może zamiast kolejnego czekoladowego zająca czy jajka ucieszą się z paczki zdrowszych od słodyczy bakalii?

Zakupy, porządki i szykowanie nie sprzyjają też regularnym posiłkom, a to one mogą okazać się kluczowe. Jeśli przez kilka dni przed Świętami uda ci się dopilnować regularności posiłków, podczas wielkanocnego ucztowania, łatwiej będzie odmówić dokładki.
Kolejnym niebezpieczeństwem, jest przedświąteczne podjadanie. W domu pojawiają się pierwsze smakołyki a kuszące zapachy pieczonych mięs, świeżych wędzonek i słodkich ciast kuszą, żeby chociaż spróbować. Tymczasem kawałek pasztetu, pysznej kiełbasy czy serniczka, zjedzony między posiłkami, może wyrządzić szkody porównywalne z wielkanocnym obżarstwem.

Dwa dni Świąt, to w wielu polskich domach prawdziwa rewia potraw, smakołyków i dokładek. Poczynając od niedzielnego śniadania, maraton jedzenia trwa często do poniedziałkowego wieczora. Święta to czas spotkań z rodziną a podczas każdej wizyty kuszą wymyślne, pachnące potrawy. Nie jest łatwo zrezygnować z kolejnej porcji smakołyków, niestety, zawarte w nich kalorie mogą dać się we znaki jeszcze długo po Świętach.

– Z doświadczenia swojego i pacjentów wiem, że nie da się udawać, że smakołyków nie ma – mówi Anetta Skomiał, dietetyk z centrum medycznego. – Święta to Święta i mają swoje prawa, dla dbających o linię podstawowym prawem powinno być: „próbować, kosztować i smakować, zamiast się objadać”. Najtrudniej powstrzymać się od obżarstwa podczas wielkanocnego śniadania. Powód jest prosty: najczęściej siadamy do stołu głodni. Warto więc rano zjeść coś lekkiego, żeby nie ulec śniadaniowemu szaleństwu. – Podczas Świąt często zapominamy o regularności posiłków – dodaje Anetta Skomiał – a to ona jest najważniejsza w każdej diecie.

Spośród wielkanocnych potraw na pewno uda się wybrać mniej kaloryczne smakołyki. Nie trzeba od razu rezygnować ze wszystkich dań, warto jednak zjeść pół jajka zamiast całego, symbolicznie napić się białego barszczu, zamiast spałaszować pełen talerz. Także wśród mięs, wędlin i sałatek, na pewno uda się wybrać te mało kaloryczne. Podczas przyjęć warto też pić dużo wody (na przykład z cytryna lub imbirem) lub owocowych herbat bez cukru – zapewnią one poczucie sytości i wspomogą trawienie. Należy za to unikać napojów gazowanych, które zawierają ogromne ilości cukru a także alkoholu, który nie tylko jest bardzo kaloryczny, ale również może obniżyć naszą czujność podczas przestrzegania diety.

– Posiłki rozłóżmy w czasie, kolejne porcje nakładajmy na talerz co 15-20 minut, talerzowi nic się nie stanie jeśli przez chwilę będzie pusty – podpowiada dietetyk Anetta Skomiał – największą wadą Wielkanocy jest to, że są to „święta zasiadane”, często przez cały dzień nie wstajemy zza stołu, co chwilę dokładając na talerz. To największe niebezpieczeństwo, bo tracimy wtedy kontrolę na tym co i ile jemy.

Świątecznym sprzymierzeńcem dbających o linię są chrzan i ćwikła, dodatki bez których nie sposób wyobrazić sobie świątecznego stołu. Zarówno chrzan jak i ćwikła nie tylko znakomicie podkreślą smak potraw, same nie mając zbyt wielu kalorii, ale też skutecznie wspomogą trawienie.
Jeżeli sami podejmujemy gości, możemy w łatwy sposób uniknąć zgubnych kalorii zastępując majonez chudym jogurtem (lub mieszając oba składniki pół na pół), smak potraw doskonale podkreśli odrobina niskokalorycznej musztardy. Żołądki gości oszczędzimy również szykując lekkostrawne sałatki i decydując się na mięsa pieczone lub grillowane zamiast tradycyjnych, smażonych schabowych. Barszcz biały będzie miał mniej kalorii, jeśli nie ugotujemy go na wędzonce lub białej kiełbasie a dołożymy je do garnka dopiero pod koniec gotowania, tak żeby dodały zupie smaku i aromatu, ale nie zbędnego tłuszczu. Kiełbasę można ugotować osobno (tak by wytopiło się z niej jak najwięcej tłuszczu).

Z kolei na świąteczne wypieki jest tylko jeden sposób – jeść mniej. – Z ciast najlepiej byłoby w ogóle zrezygnować – podkreśla Anetta Skomiał. – Jednak jeśli się nie da, wystarczy wybrać niewielki kawałek mazurka zamiast tłustego sernika czy słodkiej baby, żeby zachować przyjemność ze świątecznego posiłku a jednocześnie uniknąć wyrzutów sumienia.

Podczas Świąt często zapominamy o ruchu, a to przecież najlepszy czas na wiosenne spacery. Ruch na świeżym powietrzu, choćby niewielki pomoże uregulować trawienie i będzie mieć zbawienny wpływ na podtrzymanie efektów odchudzania. Warto świąteczny spacer wprowadzić do tradycji swojej rodziny.

- Gdy mimo wszystkich wysiłków, po Świętach waga pójdzie nieco w górę, nie wolno tracić głowy i zarzucać diety – podkreśla Anetta Skomiał. – Ważne żeby nie popadać w skrajności, wykluczone są jakiekolwiek głodówki, na które niektórzy decydują się po Świętach. Takie zachowanie tylko niepotrzebnie zaburza metabolizm i nie sprzyja dalszej diecie. Najważniejsze żeby nie dojadać po Świętach tłustych mięs i ciast, ale jak najszybciej wrócić do regularnych posiłków. Trzeba pamiętać, że pracujemy na długotrwałe efekty a te będą widoczne tylko po długotrwałym wysiłku.

Źródło: materiały prasowe 3 PR.

Wielkanoc to najważniejsze święto Kościoła katolickiego, a zarazem tradycja polskiej kultury. Nawet osoby niewierzące zazwyczaj siadają z rodziną do świątecznego śniadania, celebrując wspólnie spędzony czas. Nic więc dziwnego, że przygotowania pochłaniają niemal każdego bez reszty. Chęć zorganizowania perfekcyjnych świąt i zaimponowania gościom z jednej strony napędza do działania, z drugiej – stresuje.

Na wysokich obrotach
Już sam czas przygotowań jest bardzo stresujący – musimy wszystko skrupulatnie zaplanować, począwszy od listy zakupów i gości, na wystroju wnętrza kończąc. Następnie wpadamy w wir wielkiego sprzątania i gotowania, z tyłu głowy mając wątpliwości czy wszystko robimy dobrze i czy potrawy na pewno zasmakuje domownikom i gościom. Gdy w końcu przy stole spotyka się cała rodzina, z którą najczęściej widujemy się tylko przy okazji Świąt, pojawiają się kolejne stresogenne sytuacje, w tym niewygodne pytania ze strony członków rodziny, rozmowy o polityce, religii i przekonaniach, które często kończą się kłótnią lub dalszą, napiętą atmosferą…

Presja idealnych Świąt
Dodatkowym „motorem” świątecznego stresu jest obraz Świąt kreowany w mediach, zestawiony z rzeczywistością. Gwiazdy i celebryci pokazują na swoich kanałach społecznościowych perfekcyjne zdjęcia wielkanocnej oprawy, podczas gdy u nas właśnie przypaliło się ciasto. Równie silna bywa presja najbliższych – trudno nie czuć frustracji, gdy teściowa wypomina, że Twoja sałatka nie może równać się z tą, którą ona przygotowała w ubiegłym roku.

Jak świąteczny stres wpływa na zdrowie?
– Stres przed ważnymi wydarzeniami, w tym świętami ma olbrzymi wpływ na funkcjonowanie naszego organizmu. Organizm w takich sytuacjach reaguje zazwyczaj silnymi bólami napięciowymi głowy, kołataniem serca, bólami brzucha o charakterze zespołu drażliwego jelita lub zaburzeniami snu.  Dobrze jest zmienić podejście do Świąt i w tym czasie spędzać więcej czasu na świeżym powietrzu oraz wypocząć. Jeżeli rodzinne spotkania kończą się kłótnią, może warto przemyśleć wyjazd na krótki urlop – radzi Paweł Hylewski, internista z jednej z łódzkich przychodni.

Oprac. materiały prasowe COMUNICATIVO