Według naukowca zwłaszcza członkowie komisji etycznych i politycy, którzy zawodowo zajmują się „wydawaniem osądów” związanych z etyką w biomedycynie lub regulowaniem sposobu prowadzenia badań naukowych, powinni być świadomi, jak sami formułują oceny dotyczące danych kwestii. I jak intuicja może zwodzić ich na manowce. Filozof w ramach swojego grantu chce wypracować praktyczne wskazówki, które pomogą w pracy decydentom, np. członkom komisji etycznych.

– Obiecałem Europejskiej Radzie Badań ds. Naukowych, że jeśli mój projekt wyjdzie, zrewolucjonizuję bioetykę. Bo chciałbym, by bioetykę uprawiało się inaczej, niż do tej pory – mówi naukowiec.

– Chcę, by w Krakowie powstało laboratorium bioetyki eksperymentalnej – zapowiada. W zespole dr. Żuradzkiego prowadzone będą m.in. eksperymenty z zakresu psychologii. Posłużą one potem jako punkt wyjścia do analiz z pogranicza etyki i filozofii nauki.

Intuicja z automatu

– Według jednej z popularnych teorii z dziedziny psychologii mamy dwa systemy przetwarzania informacji. Pierwszy z nich można nazwać automatycznym, a drugi manualnym, jak w aparacie fotograficznym – porównuje dr Żuradzki. Jak dodaje, w trybie automatycznym aparat sam szybko dobiera ostrość, przesłonę, czas naświetlania. A w trybie manualnym wszystkie parametry fotograf ustawia samodzielnie, dobierając je precyzyjnie do konkretnego kadru. Do tego konieczny jest nie tylko większy czas, wiedza, ale i umiejętności.

– Podobnie wygląda ocena etyczna nowych osiągnięć w biomedycynie. Bardzo często stosujemy wtedy tryb automatyczny. To intuicja podpowiada nam, jak ocenić dany problem. A ja będę proponował, by ludzie przestawiali się na tryb manualny. Żeby zastanawiali się, skąd biorą się ich intuicje. To szczególnie ważne w przypadku jakościowo nowych problemów z zakresu biomedycyny, z którymi człowiek nie spotykał się w swojej ewolucyjnej historii – mówi filozof.

Boisz się szczepić? Przerzuć się z automatu na ręczny

Dr. Żuradzkiego interesują m.in. mechanizmy psychologiczne związane z podejściem do szczepień. – Moją hipotezą jest to, że niektórzy ludzie odmawiają szczepienia dzieci, bo nieszczepienie jest bardziej zgodne z automatycznym sposobem przetwarzania informacji – opowiada dr Żuradzki.

Tryb automatyczny związany jest z pewnymi impulsami, które mogą być wyjaśnione poprzez edukację czy ewolucję. – Podawanie syntetycznych substancji bardzo małemu dziecku przez igłę do żyły może wywoływać odruchowy wstręt. Może pojawiać się skojarzenie, że wprowadza mu się do organizmu truciznę – zauważa filozof. Gdy jednak przechodzimy w myśleniu na tryb manualny – mówi filozof – zaczną się pojawiać wątpliwości: co właściwie jest naturalne, a co nie? I czy wszystko, co „naturalne” jest dobre? Czy faktycznie jesteśmy skłonni zaakceptować, że część populacji nieszczepionych dzieci umrze np. na jak najbardziej naturalną odrę?

Nic nie zrobisz? To już decyzja

– Jest wiele innych mechanizmów kognitywnych, które sprawiają, że ludzie unikają szczepień – dodaje dr Żuradzki. Jednym z nich jest tzw. efekt pominięcia (omission bias). To błąd poznawczy. – Jeśli ludzie boją się, że stanie się coś złego, to wolą, by był to skutek ich bezczynności, niż skutek tego, że podjęli jakieś działanie – tłumaczy filozof.

Jak zauważa, ludzie boją się, że po podaniu szczepienia pojawi się negatywny odczyn poszczepienny. I bardziej boją się tego, że ich działanie – pójście na szczepienia – doprowadzi do złego skutku, niż tego, co się stanie, kiedy zaniechają działań, nie idąc na szczepienie. Nawet, jeśli skutki zaniechania są bardziej prawdopodobne i mogą być o wiele gorsze, niż skutki działania – jak w przypadku szczepień obowiązkowych. Dr Żuradzki zwraca uwagę, że bezczynność to również „decyzja”, za skutki której się odpowiada.

Kto konkretnie zyska na szczepieniach?

Kolejnym z mechanizmów w automatycznym trybie myślenia o szczepieniach jest tzw. problem zidentyfikowania – dodaje dr Żuradzki. Eksperymenty z zakresu psychologii społecznej pokazały, że kiedy ludzie wiedzą, kto dokładnie skorzysta z ich działań (na przykład widzą zdjęcie tej osoby) – wówczas są bardziej skłonni do pomocy, niż gdy beneficjent jest anonimowy. Świetnie wiedzą o tym np. niektóre fundacje w działaniach marketingowych.

Efekt zidentyfikowania widać w przypadku szczepień. – Kiedy zaszczepimy wszystkich, to nie mamy identyfikowalnego beneficjenta. Nie możemy powiedzieć, że ten tu Jaś nie umarł, a gdyby nie był zaszczepiony, to by na pewno umarł. I że Jaś zawdzięcza szczepieniom życie. Nie da się stwierdzić, komu dokładnie ocaliliśmy życie szczepieniami. Można powiedzieć jedynie, że cała populacja jest beneficjentem – mówi filozof.

To, że populacja korzysta na szczepieniach, jest dziś oczywiste. – Odwołując się do danych sprzed stosowania szczepień jesteśmy w stanie prognozować, ile spośród dzieci by zachorowało, a ile by umarło, gdyby nikt ich nie szczepił. Ale choć znamy te liczby, to nie możemy wskazać konkretnych osób, które umarłyby niezaszczepione – zauważa dr Żuradzki.

Warto badać niepewność

Szczepionki to tylko przykładowe zagadnienie, któremu badacz z Uniwersytetu Jagiellońskiego przyglądać się będzie w ramach swojego grantu. W swoim projekcie analizować będzie trzy duże tematy związane z niepewnością w ocenie osiągnięć biomedycyny.

Pierwszym z nich jest ontologiczna i moralna niepewność związana z tworami inżynierii genetycznej (np. używanie ludzkich komórek macierzystych do produkcji minimózgów). Kolejnym tematem jest wartościowanie działań służby zdrowia i dystrybucji środków pomiędzy osoby zidentyfikowane (leczenie) i niezidentyfikowane (np. prewencja). To właśnie w zakresie tego tematu mieści się problem szczepień. Trzeci typ niepewności dotyczy decyzji reprodukcyjnych wartościowania egzystencji ludzkiej. Chodzi m.in. o dylematy dotyczące udoskonalania przyszłych ludzi lub decyzje w neonatologii związane z ratowaniem lub nieratowaniem wcześniaków (np. w sytuacjach, w których ich opiekunowie uznają, że nieistnienie byłoby dla nich lepsze niż życie pełne cierpienia).

– Na intuicyjnych odruchach względem nowych technologii bardzo często żerują politycy, używając ich do bieżącej walki politycznej. To bardzo niepokojące. W swoich badaniach będę starał się udokumentować, w jaki sposób do swoich doraźnych interesów wykorzystują oni strach czy wstręt względem nowych odkryć w biomedycynie – podkreśla naukowiec.

Autorka: Ludwika Tomala, PAP – Nauka w Polsce

W lipcu tego roku za dowolnością szczepień opowiedziało się aż 120 tys. osób, które poparły obywatelski projekt ustawy na ten temat. Problem w tym, że środowisko oponentów szczepień nie jest od lat w stanie przedstawić skrawka naukowego argumentu, który miałby podważyć panujący konsensus.

Najsilniejszym ciosem w szczepienia była sugestia z 1998 roku, że szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce może prowadzić do autyzmu. Badanie naukowe Andrew Wakefielda na 12 dzieciach sugerowało – bez jasnego związku – że potrójne szczepienie prowadziło do upośledzenia centralnego układu nerwowego dziecka i, w konsekwencji, autyzmu.

Hipotezy badacza sprawdzano potem w kilkudziesięciu innych badaniach i żadne ich nie potwierdziło. Mówiąc delikatnie, zresztą. Wielu badaczy posunęło się do nazwania Wakefielda oszustem i manipulatorem. Do 2004 wydano kilkadziesiąt raportów na ten temat. I choć środowisko „antyszczepionkowe” do dziś nie wypracowało silniejszych argumentów, stale upiera się, że szczepienia i autyzm są połączone. Właśnie w kontekście autyzmu o szczepieniach wypowiadała się premier Szydło w 2017 roku.

A jeśli nawet połączone nie są, to czy normalnym jest wstrzykiwanie dziecku dużych dawek wkrótce po urodzeniu? Albo dlaczego dzieci nieszczepione miałyby zagrażać zdrowiu tych szczepionych? To stereotypowe pytania powielane w dyskusjach osób przeciwnych szczepionkom. Każde z nich ma prostą naukową odpowiedź, ale takie informacje nie są dla sceptyków przekonujące. Niezależnie, czy mówimy o Polsce, Francji czy USA – schemat argumentacji jest ten sam, a zasiane ziarno niepewności trudno wyplenić nawet największym autorytetom. Dlaczego?

Prof. Steven Sylvester, prof. Timothy Callaghan oraz dr Matthew Motta postanowili sprawdzić, czy w środowisku przeciwnym szczepionkom nie zachodzi tzw. efekt Krugera-Dunninga, znany w psychologii. Polega on – w tym przypadku – na przeświadczeniu osoby niekompetentnej, że jej wiedza jest warta tyle samo, co wiedza doświadczonego naukowca. Ogólnie efekt ten sprowadza się do zaburzenia oceny kompetencji u siebie i innych.

W celu weryfikacji swojej hipotezy amerykańscy badacze zaprosili do udziału w ankiecie grupę ponad 1300 osób. W badaniu uczestnicy mieli oszacować swój stan wiedzy na temat autyzmu ze stanem wiedzy naukowców i lekarzy. Po wypełnieniu tej ankiety wszyscy przeszli test na stan realnej wiedzy o autyzmie.

Wyniki niestety potwierdzają hipotezę. Aż co trzeci Amerykanin (34%!) uważał, że wie tyle samo lub więcej od naukowców na temat autyzmu. Jeszcze więcej, aż 36%, uważało swoją wiedzę za wyższą od tej posiadanej przez lekarzy (grupy zachodzą na siebie, nie należy wyników sumować – przyp. red.).

Jak pewnie już się spodziewacie, zdecydowana większość osób przeświadczonych, że mają wiedzę lepszą od specjalistów, uważa, że szczepionki powodują autyzm (aż 71%). Jednocześnie członkowie tej właśnie grupy w teście faktycznej wiedzy o autyzmie wypadli zdecydowanie najgorzej. Z osób o najgorszych wynikach na teście aż 62% uważało, że ich wiedza przewyższa tę specjalistyczną. Wśród osób notujących najlepsze wyniki z wiedzy o autyzmie „szczepionkosceptyków” było tylko 15%.

Wyniki tego fascynującego eksperymentu opublikowane są na łamach sierpniowego pisma specjalistycznego „Social Science & Medicine”.

W emocjonalnym wystąpieniu komisarz i jednocześnie lekarz podkreślał, że jest absolutnie nie do zaakceptowania, iż w dzisiejszych czasach dzieci umierają na choroby, które można powstrzymać za pomocą szczepionek. Odrzucał teorie rozsiewane przez „antyszczepionkowców” oskarżając ich o manipulowanie i posługiwanie się półprawdami. „Szczepionki działają, to proste. To nie jest kwestia opinii. To fakt” – oświadczył Andriukaitis.

Z danych, które podaje Komisja Europejska wynika, że dzięki szczepieniom można co roku ocalić 1-3 mln ludzi na świecie. Komisarz podkreślał, że w Europie szczepienia pomagają w zapobieganiu grypy u około 2 mln ludzi. „To tyle, co populacja Litwy” – zwracał uwagę wskazując, że 40 tys. osób, zwłaszcza starszych, umiera co roku w wyniku powikłań po grypie.

„Dlaczego ludzie w Europie i innych częściach świata odchodzą od szczepień? Dlaczego w UE spotykamy się z sytuacją, w której ze względu na zbyt małe pokrycie szczepieniami mieliśmy 3-4-krotny wzrost zapadalności na odrę w latach 2016-2017 i 57 ofiar śmiertelnych tej choroby od 2016 roku, głównie dzieci – pytał retorycznie Andriukaitis. – Czy można to zaakceptować w zaawansowanym ekonomicznie i medycznie społeczeństwie? Moja odpowiedź brzmi – nie! I mówię to nie tylko jako lekarz, ale również jako ojciec i dziadek”.

Z najnowszych danych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) wynika, że w 12-miesięcznym okresie od 1 marca 2017 do 28 lutego 2018 roku w ramach europejskiego systemu nadzoru zgłoszono blisko 15 tys. przypadków odry. Z innych dostępnych danych wynika z kolei, że 86 proc. chorych nie było zaszczepionych.

W projekcie rekomendacji jakie zostaną przedstawione do zaakceptowania przez państwa członkowskie UE znalazło się m.in. opracowanie i wdrożenie do 2020 roku krajowych lub regionalnych planów szczepień, zakładających co najmniej 95-procentową wszczepialność w przypadku odry. KE chce też wprowadzenia rutynowych kontroli statusu szczepień i regularnych możliwości zaszczepienia się w różnym wieku, np. w szkołach czy w miejscu pracy.

Rekomendacje przewidują opcję ustanowienia wspólnej karty szczepień w formacie elektronicznym, która miałaby zastosowanie transgraniczne. KE chce też powołania koalicji na rzecz szczepień, aby zrzeszyć europejskie stowarzyszenia pracowników służby zdrowia oraz stowarzyszenia studenckie zajmujące się tą kwestią. Jej celem miałoby być dokładne informowanie opinii publicznej, zwalczanie mitów i wymiana najlepszych praktyk.

Dodatkowo do przyszłego roku miałby powstać europejski portal informacyjny poświęcony szczepieniom. Miałby on zapewniać obiektywne, przejrzyste i aktualne informacje naukowe na temat korzyści ze szczepień i bezpieczeństwa szczepień.

Propozycja KE zakłada ponadto ustanowienie europejskiego systemu wymiany informacji, aby opracować do 2020 roku wytyczne na potrzeby podstawowego unijnego kalendarza szczepień. Obejmowałby on dawkowanie i przedziały wiekowe, wspólnie przyjęte przez wszystkie państwa członkowskie.

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w najbliższym dziesięcioleciu szczepionki uratują życie 25 mln osób. Jednak według ECDC z powodu niewystarczającego stanu zaszczepienia w kilku krajach UE występują niespotykane wcześniej ogniska odry i powracają inne choroby zwalczane poprzez szczepienia. Wciąż dochodzi w UE do zgonów dzieci i dorosłych z powodu tych chorób.

Z Brukseli Krzysztof Strzępka, PAP – Nauka w Polsce